Przejdź do zawartości

Eparchia olsztyńsko-gdańska

Z Encyklopedia Warmii i Mazur

Eparchia olsztyńsko-gdańska – jednostka administracyjna Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego w Polsce, utworzona 25 listopada 2020 roku przez papieża Franciszka z części archieparchii przemysko-warszawskiej i eparchii wrocławsko-gdańskiej. Należy do metropolii przemysko-warszawskiej. Siedzibą biskupa jest Olsztyn, a katedrą cerkiew Opieki Matki Bożej przy ulicy Lubelskiej. Obszar eparchii obejmuje Warmię i Mazury oraz znaczną część północnej i północno-wschodniej Polski.[1][2]

Pierwszym biskupem został Arkadiusz Trochanowski, mianowany w dniu utworzenia eparchii i wyświęcony 23 stycznia 2021 roku w Olsztynie. Według stanu na 08.10.2026 nadal kieruje eparchią.[3]

Wspólnoty greckokatolickie po przesiedleniach

Początki współczesnych wspólnot greckokatolickich na Warmii i Mazurach wiążą się z przymusowym przesiedleniem ludności ukraińskiej w ramach akcji „Wisła” w 1947 roku. Rozproszenie rodzin utrudniało utrzymanie kontaktu z własnym duchowieństwem i uczestnictwo w liturgii. W historii olsztyńskiej parafii opisano także presję asymilacyjną i ograniczenia uniemożliwiające budowę cerkwi.[4]

Powojenne ograniczenia dotknęły również kształcenia duchownych. Po zakończeniu działalności seminarium greckokatolickiego w Przemyślu w 1945 roku kandydaci do kapłaństwa podejmowali próby nauki w seminariach łacińskich, choć przyjęcie do tych placówek bywało uzależniane od zgody na zmianę obrządku. Na tle tych trudności ważnym przypadkiem był Teodor Majkowicz, który wstąpił do seminarium w Olsztynie w 1951 roku i ukończył je w 1956 roku, zachowując przynależność greckokatolicką.[5]

Sieć duszpasterska odtwarzała się stopniowo. Urzędowy katalog eparchii wskazuje rok 1957 jako datę erygowania parafii w Dzierzgoniu, 1959 w Pasłęku i 1974 w Elblągu. Parafia olsztyńska powstała w 1979 roku. Poszczególne wspólnoty miały własne dzieje na długo przed utworzeniem wspólnej eparchii z siedzibą w Olsztynie.[6][4]

Księgi metrykalne wskazują na związki między tymi placówkami. Przed powstaniem parafii elbląskiej jej metryki prowadzono w Pasłęku. Do tej samej parafii odsyłają starsze zapisy dotyczące Godkowa. W przypadku Morąga katalog wskazuje wcześniejsze korzystanie z ksiąg Pasłęka lub Olsztyna.[6]

Odbudowa struktur i rozwój parafii

Olsztyńską wspólnotę organizowali bazylianie. Założycielem parafii w 1979 roku był Jozafat Romanyk, działający przy wsparciu wikariusza generalnego Stefana Dziubiny. Nabożeństwa odprawiano w kościele Chrystusa Króla przy ulicy Wyspiańskiego, udostępnionym przez franciszkanów. Dojeżdżający bazylianie obsługiwali także Dobre Miasto.[4]

W organizowaniu życia religijnego uczestniczyły siostry służebnice Niepokalanej Panny Maryi. Zajmowały się katechizacją i pomocą w pracy parafialnej. Ich domy powstały w Kruklankach i Olsztynie w 1982 roku, a w Bartoszycach w 1986 roku. Zgromadzenie łączyło wychowanie religijne z podtrzymywaniem języka i tradycji wspólnot przesiedlonych na ziemie północne.[7]

W latach dziewięćdziesiątych sieć parafialna rozbudowywała się o kolejne wspólnoty, erygowane w 1990 roku w Iławie, w 1992 w Braniewie i Morągu, w 1993 w Ostródzie, a w 1995 w Ornecie. Katalog wskazuje również parafię w Pęciszewie od 2002 roku oraz parafię w Godkowie, erygowaną 18 marca 2012 roku.[6]

Z działalnością grekokatolików na Warmii i Mazurach związani byli hierarchowie wcześniejszych jednostek. Jan Martyniak poświęcił miejsce pod olsztyńską cerkiew, a następnie samą świątynię. Włodzimierz Juszczak pracował przed nominacją biskupią w Węgorzewie, później kierował eparchią wrocławsko-gdańską. Nie byli biskupami eparchii olsztyńsko-gdańskiej, która powstała dopiero w 2020 roku.[4][8]

Erygowanie eparchii w 2020 roku

Decyzję Franciszka ogłoszono 25 listopada 2020 roku. Komunikat Nuncjatury Apostolskiej w Polsce określał skład terytorialny nowej jednostki, jej przynależność metropolitalną i siedzibę. Tego samego dnia mianowano pierwszego biskupa, Arkadiusza Trochanowskiego, dotychczasowego duchownego eparchii wrocławsko-gdańskiej.[1]

Nową eparchię utworzono z części dwóch jednostek: archieparchii przemysko-warszawskiej oraz eparchii wrocławsko-gdańskiej, której przy tej samej reorganizacji nadano nazwę wrocławsko-koszalińskiej. Do objęcia urzędu przez Trochanowskiego administratorem apostolskim w Olsztynie pozostawał metropolita przemysko-warszawski Eugeniusz Popowicz.[2]

Pod względem terytorialnym eparchia odpowiada obszarom łacińskich metropolii warmińskiej, gdańskiej i białostockiej oraz diecezji płockiej. Komunikat watykański wyznacza granice nowej eparchii przez odniesienie do terytoriów dziesięciu jednostek łacińskich, wymieniając Gdańsk, Pelplin, Elbląg, Toruń, Płock, Warmię, Ełk, Łomżę, Białystok i Drohiczyn, przy zachowaniu własnego biskupa i greckokatolickiej przynależności metropolitalnej.[1][2]

Biskup i administracja przejściowa

Poczet obejmuje administratora apostolskiego z okresu organizacji oraz pierwszego biskupa. Stan na 08.10.2026.[1][3]

Hierarcha Funkcja Chronologia
Eugeniusz Popowicz administrator apostolski od 25 listopada 2020 do objęcia eparchii przez pierwszego biskupa w styczniu 2021[1][3]
Arkadiusz Trochanowski biskup eparchialny nominacja 25 listopada 2020, święcenia biskupie i objęcie posługi 23 stycznia 2021, urzędujący[3]

Trochanowski otrzymał święcenia biskupie z rąk zwierzchnika Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego Światosława Szewczuka. Współkonsekratorami byli Eugeniusz Popowicz i biskup pomocniczy samborsko-drohobycki Hryhorij Komar. Uroczystość odbyła się w olsztyńskiej katedrze.[3]

Wcześniejsza działalność Trochanowskiego obejmowała parafie w Wałczu i Szczecinku, duszpasterstwo młodzieży oraz redagowanie miesięcznika „Błahowist”. W 2012 roku obronił doktorat poświęcony jedności metropolii kijowskiej ze Stolicą Apostolską w nauczaniu Jana Pawła II.[3]

Protoprezbiteraty i sieć duszpasterska

Komunikat Stolicy Apostolskiej z 25 listopada 2020 roku podawał dla tworzonej eparchii powierzchnię 90 075 km², 43 parafie lub placówki duszpasterskie oraz 26 duchownych, w tym czterech bazylianów. Zamieszczona w nim liczba 5 991 158 odnosiła się do wszystkich mieszkańców tego obszaru, a nie do liczby grekokatolików. Dane opisują stan przy utworzeniu eparchii.[2]

Według urzędowego wykazu odczytanego 8 października 2026 roku eparchia dzieli się na cztery protoprezbiteraty: gdański, elbląski, olsztyński i węgorzewski. Wykaz obejmuje zarówno parafie, jak i duszpasterstwa. Liczby wymienionych miejscowości nie należy zatem utożsamiać z liczbą samodzielnych parafii.[9]

Protoprezbiterat Wybrane ośrodki wymienione w katalogu
gdański Gdańsk, Gdynia, Lębork, Kartuzy, Bytów, Dębnica Kaszubska, Smołdzino, Człuchów, Barkowo, Słupia, Żelichowo-Cyganek[9]
elbląski Iława, Ostróda, Toruń, Braniewo, Pęciszewo, Dzierzgoń, Susz, Elbląg, Godkowo, Pasłęk, Morąg, Orneta[9]
olsztyński Górowo Iławeckie, Lelkowo, Olsztyn, Bartoszyce, Ostre Bardo, Pieniężno, Lidzbark Warmiński, Dobre Miasto[9]
węgorzewski Białystok, Chrzanowo, Wydminy, Węgorzewo, Kętrzyn, Asuny, Giżycko, Miłki, Banie Mazurskie, Kruklanki, Reszel, Bajory Małe[9]

Zasięg eparchii przekracza granice województwa warmińsko-mazurskiego: Białystok należy do protoprezbiteratu węgorzewskiego, a Toruń do elbląskiego. Ośrodki na Warmii i Mazurach są częścią tej większej sieci.[9]

W katalogu parafialnym rozróżniono parafie i filie: Kartuzy opisano jako ośrodek duszpasterski związany z parafią w Lęborku, a odrębne ośrodki działają w Gdyni, Tczewie i Wejherowie. W części miejscowości nabożeństwa odbywają się w świątyniach rzymskokatolickich.[6]

Katedra Opieki Matki Bożej w Olsztynie

Budowa własnej cerkwi stała się możliwa po uzyskaniu działki przy ulicy Lubelskiej. W kwietniu 1994 roku rozpoczęto zbiórkę środków. Jesienią 1995 roku Jan Martyniak poświęcił teren i krzyż pod przyszłą świątynię. Roboty budowlane ruszyły wiosną 1997 roku.[4]

Cerkiew poświęcono w 2000 roku, podczas uroczystości Opieki Matki Bożej, ponad dwadzieścia lat po założeniu parafii. W 2003 roku rozpoczęto budowę wielofunkcyjnego domu parafialnego. Zespół przy ulicy Lubelskiej stał się zapleczem wspólnoty, a w 2020 roku siedzibą nowej eparchii.[4][1]

Wezwanie Opieki Matki Bożej odpowiada określeniu Pokrowa używanemu w tradycji wschodniej. Komunikat erekcyjny wskazuje tę świątynię jako katedrę, czyli kościół biskupa eparchialnego.[1]

Gdańska konkatedra i sanktuarium

Drugim ośrodkiem wymienionym w nazwie eparchii jest Gdańsk. Tamtejsza parafia św. Bartłomieja i Opieki Najświętszej Maryi Panny istnieje od 1957 roku. Świątynię przekazano grekokatolikom w 1997 roku. W 2001 roku została konkatedrą ówczesnej eparchii wrocławsko-gdańskiej.[6][4]

Włodzimierz Juszczak ustanowił w niej 13 grudnia 2015 roku sanktuarium św. Włodzimierza Wielkiego, Chrzciciela Rusi-Ukrainy. Wydarzenie wiązało się z tysiącleciem śmierci tego władcy i rozwojem jego kultu we wspólnocie gdańskiej. W świątyni znajduje się kopia jarosławskiej ikony Matki Bożej „Brama Miłosierdzia”.[4]

Po reformie z 2020 roku gdański ośrodek znalazł się w eparchii olsztyńsko-gdańskiej. Jego znaczenie pielgrzymkowe uzupełnia funkcję katedry w Olsztynie. Urzędowy katalog nadal określa parafię gdańską jako konkatedralną.[6]

Zakony i zgromadzenia

Bazylianie uczestniczyli w odtwarzaniu greckokatolickiego duszpasterstwa na północy Polski. W Olsztynie obsługiwali wspólnotę od jej utworzenia w 1979 roku do początku lat dziewięćdziesiątych. Ich praca obejmowała odprawianie liturgii, organizowanie parafii i dojazdy do sąsiednich miejscowości.[4]

Węgorzewo było miejscem posługi Włodzimierza Juszczaka przed wyborem na przełożonego polskiej prowincji bazylianów i przed nominacją biskupią.[8]

Siostry służebnice Niepokalanej Panny Maryi mają na terenie eparchii domy w Olsztynie, Kruklankach i Bartoszycach. W katalogu wymieniono olsztyński Dom Matki Bożej Dobrej Rady, Dom Opieki Matki Bożej w Kruklankach oraz Dom bł. Josafaty Hordaszewskiej w Bartoszycach. W Baniach Mazurskich obecne są siostry św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny.[7]

Służebnice prowadzą katechezę dzieci i młodzieży, przygotowują spotkania religijne oraz uczestniczą w pracy parafii. W opisie dziejów prowincji zachowano wspomnienie początkowych wizyt w rozproszonych rodzinach i nauczania w domach prywatnych. Rozwój własnych placówek umożliwiał stopniowe przenoszenie tej pracy do stałych ośrodków.[7]

Kształcenie, katecheza i piśmiennictwo

Kandydaci do kapłaństwa przygotowują się w Greckokatolickim Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Lublinie. Eparchia korzysta z ośrodka wspólnego dla grekokatolików z różnych części Polski. Decyzja o kierowaniu kandydatów do Lublina zapadła w 1964 roku, a pierwszy alumn rozpoczął tam naukę w 1965 roku.[5]

W 1989 roku w seminaryjnej kaplicy pojawił się ikonostas autorstwa Jerzego Nowosielskiego.[5]

Katecheza odbywa się zarówno przy parafiach, jak i w szkołach. Katalog wymienia placówki szkolne m.in. w Braniewie, Dzierzgoniu, Elblągu, Godkowie, Morągu, Ornecie, Ostródzie i Pasłęku, a w niektórych miejscowościach jedna parafia obejmuje swoim zasięgiem uczniów z kilku szkół i gmin.[6]

Z życiem greckokatolickim związany jest miesięcznik „Błahowist”, któremu strona eparchialna poświęca osobny dział. Przed nominacją biskupią redagował go Arkadiusz Trochanowski.[10][3]

Bractwo Sarepta i pomoc charytatywna

Bractwo Młodzieży Greckokatolickiej „Sarepta” wyrosło z inicjatywy alumnów lubelskiego seminarium zapoczątkowanej w 1983 roku. Jej adresatami byli młodzi grekokatolicy, w tym kolejne pokolenie rodzin wysiedlonych w akcji „Wisła”. Spotkania miały umożliwiać poznawanie własnej liturgii i tradycji religijnej.[11]

Bractwo organizuje turnusy dla dzieci, młodzieży i rodzin oraz zajęcia związane z ikonopisaniem. Ośrodki bractwa znajdują się w Nowicy i Komańczy, poza granicami eparchii.[11]

Caritas eparchii ma siedzibę przy ulicy Lubelskiej w Olsztynie. Urzędowa strona wyodrębnia ją jako własną instytucję kościelną, obok kurii, struktur duszpasterskich i seminarium.[12]

Miejsca i pamięć wspólnot

Wezwania cerkwi nawiązują do tradycji wschodniej. W Pasłęku parafia nosi wezwanie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, w Elblągu Narodzenia św. Jana Chrzciciela, w Morągu św. Jerzego, a w Ornecie bł. Omelana Kowcza. Parafia w Pęciszewie poświęcona jest św. Włodzimierzowi i Oldze.[6]

Olsztyńska katedra przechowuje pamięć wspólnoty, która przez lata korzystała z udostępnionego kościoła łacińskiego. Utworzenie eparchii połączyło lokalne historie w jedną strukturę z własnym biskupem i kurią.[4][1]

Przypisy

Bibliografia

Utworzenie Eparchii Olsztyńsko-Gdańskiej. [dostęp: 08.10.2026]
Rinunce e nomine. [dostęp: 08.10.2026]
Ks. Bp Arkadiusz Trochanowski – Biskup Eparchii Olsztyńsko-Gdańskiej. [dostęp: 08.10.2026]
Ольштинсько-Ґданська єпархія. [dostęp: 08.10.2026]
Seminarium. [dostęp: 08.10.2026]
Parafie. [dostęp: 08.10.2026]
Zgromadzenia zakonne. [dostęp: 08.10.2026]
Владика Володимир Ющак | Матеріали | Синод Єпископів Української Греко-Католицької Церкви. [dostęp: 08.10.2026]
Dekanaty. [dostęp: 08.10.2026]
Błahowist. [dostęp: 08.10.2026]
Bractwo Sarepta. [dostęp: 08.10.2026]
Caritas. [dostęp: 08.10.2026]