Parafia pw. św. Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim
| Parafia pw. św. Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim | |
Źródło: zamiasto.com.pl
| |
| Siedziba | Nowe Miasto Lubawskie |
| Adres | ul. Kościelna 10, 13-300 Nowe Miasto Lubawskie |
| Data powołania | XIV w. (przypuszczalnie przed 1320 r.) |
| Wyznanie | katolickie |
| Kościół | rzymskokatolicki |
| Diecezja | toruńska |
| Dekanat | Nowomiejski |
| Kościół | Bazylika św. Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim |
| Wspomnienie liturgiczne | niedziela najbliższa 3 lipca; 8 września (Matki Bożej Łąkowskiej) |
| parafianml.com | |
Parafia pw. św. Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim – parafia rzymskokatolicka w diecezji toruńskiej, w dekanacie nowomiejskim.
Dzieje parafii
Początki parafii sięgają XIV w. Według inwentarza Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej powstała przypuszczalnie przed 1320 r., ale dokładna data pozostaje niepewna. Najstarszym plebanem wymienionym w inwentarzu jest Ridiger, odnotowany 18 czerwca 1340 r., a Bernard Gramm pojawia się pod datą 26 czerwca 1490 r.
Teren, na którym później miała powstać parafia, administracyjnie należał do diecezji chełmińskiej. Taki stan rzeczy utrzymywał się do XIV w. Ok. 5 lat przed lokacją miasta obszar ten wszedł w skład diecezji pomezańskiej. Mocą bulli papieskiej z 1601 r. parafię oddano pod opiekę diecezji chełmińskiej, tak jak to miało miejsce pierwotnie. W 1992 r. weszła w skład nowo utworzonej diecezji toruńskiej.
Okres reformacji odbił się szerokim echem na obszarze parafii św. Tomasza Apostoła. Idee reformatorów zostały przyjęte przez znaczną część mieszkańców Nowego Miasta. Wedle szacunków w wieku XVII protestanci stanowili już połowę ogółu mieszkańców. Walkę w obronie wiary katolickiej podjęła m.in. rodzina Działyńskich. Paweł Działyński sprowadził do miasta zakon reformatów, który w 1624 r. osiadł przy kościele św. Jerzego. Klasztor zniszczyły wojska szwedzkie w 1629 r., a w 1631 r. zakonnicy przenieśli się do Łąk Bratiańskich.
Na terenie Nowego Miasta w I poł. XIX w. katolicy stanowili ok. 58% populacji miasta.
Od wybuchu II wojny światowej duchowieństwo parafii św. Tomasza Apostoła było silnie prześladowane. Naziści przejęli władzę nad tym obszarem już na początku wojny, tj. 03.09.1939 r. Dwa dni później aresztowano ówczesnego proboszcza Leona Prybę, który był więziony przez Niemców jeszcze kilka razy. Zmarł w obozie w Dachau w 1942 r.
Kościół parafialny
Budowę murowanego kościoła pw. św. Tomasza Apostoła rozpoczęto ok. 1330 r. od prezbiterium. Nawy wznoszono od połowy XIV w., a dalsze prace prowadzono w XV i XVI w. W 1971 r. świątynia zyskała status bazyliki mniejszej. Od 2012 r. jest także kolegiatą. Obiekt wzniesiono w stylu gotyckim. Budynek posiada trzy nawy. W budowę późniejszej bazyliki byli zaangażowani członkowie zakonu krzyżackiego. W XVII i XVIII w. rozwijano jej wyposażenie. Inwentarz archiwum diecezjalnego wymienia dwóch kolejnych proboszczów o nazwisku Ewertowski: Jana Pawła Ewertowskiego I (1689–1739) oraz Jana Ewertowskiego II (1740–1778).
Do dnia dzisiejszego w bazylice nowomiejskiej można podziwiać malowidła ścienne z okresu średniowiecza oraz z pierwszej połowy XVII w. Zachowało się również wyposażenie barokowe z XVII i XVIII w. W 1882 r. przeniesiono tu figurę Matki Bożej Łąkowskiej z dawnego sanktuarium w Łąkach Bratiańskich.
Nieistniejące zabytki sakralne
- Kaplica św. Wawrzyńca
- Kaplica św. Jerzego
- Dom zakonny Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo
Bibliografia
Parafia św. Tomasza Apostoła — Historia parafii, bazyliki i sanktuarium Matki Bożej Łąkowskiej [dostęp 5.10.2026]
Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej — Inwentarz zespołu nr 62, Parafia św. Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim; historia i wykaz duchownych, PDF s. 1–4 [dostęp 5.10.2026]
Narodowy Instytut Dziedzictwa — Kościół parafialny pw. św. Tomasza [dostęp 5.10.2026]
Konrad Bączek, „Nowe Miasto Lubawskie — rozwój przestrzenny, analiza urbanistyczno-architektoniczna”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2020, nr 3(309), s. 369–403; opis kościoła s. 375–376 [dostęp 5.10.2026]
Diecezja Toruńska – Parafia Świętego Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim [dostęp 26.08.2026]
Parafia św. Tomasza w Nowym Mieście Lubawskim[09.08.2014]
Deon.pl, wykaz parafii: Parafia pw. św. Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim[09.08.2014]