Jaroty

	Jaroty
	; Wieś Jaroty.; Autor: Serdelll. Źródło: File:Kolonia Jaroty.jpg – Wikimedia Commons [22.09.2026]
Państwo	Polska
Województwo	warmińsko-mazurskie
Powiat	olsztyński
Gmina	Stawiguda
Liczba ludności (2021)	3025
	Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego ; Jaroty
	Położenie na mapie Polski ; Jaroty
	53°43′54″N 20°29′14″E/53,731667 20,487222

Jaroty (niem. Jommersdorf) – wieś sołecka położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Stawiguda. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. Jest to kolonia dawnej wsi Jaroty, której tereny przyłączono do Olsztyna. Obecnie stanowi samodzielne sołectwo.

Położenie

Miejscowość położona jest na Pojezierzu Olsztyńskim, nad Łyną. Przylega do południowo-zachodnich przedmieść Olsztyna.

Dzieje miejscowości

Wieś została założona w 1342 roku z inicjatywy biskupa Hermana z Pragi. Przywilej lokacyjny został wystawiony dla Prusa Jomena. Nadanie obejmowało 40 łanów ziemi. W dokumencie podano również nazwę przyszłej wsi – Jomendorf (tj. wieś Jomena). W gwarze warmińskiej została ona przekształcona na Jondorf. W 1363 roku kapituła zatwierdziła sprzedaż sołectwa przez Jomena. Nowym sołtysem został wówczas Prus o imieniu Preydowe. Wieś została zasiedlona przez wolnych Prusów, podobnie jak pobliski Bartążek.

Pierwszy osadnik polski odnotowany został w 1486 roku. Zwiększony napływ osadników z Polski rozpoczął się jednak dopiero w latach 20. XVI wieku, kiedy funkcję administratora kapituły warmińskiej pełnił Mikołaj Kopernik. W połowie XVI wieku Jaroty posiadały dwóch sołtysów; do 1772 roku jedno sołectwo należało dziedzicznie do rodziny Królów, drugie natomiast do 1672 roku znajdowało się w rękach Derdaków, a następnie Mateblowskich. Pod koniec XVI stulecia doszło do przeniesienia części wolnych Prusów z Bartążka do Jarot; opuszczona ziemia została włączona do utworzonego folwarku kapituły. Wojny szwedzkie doprowadziły do znacznego wyludnienia miejscowości. 24 łany z 34 należących do chłopów leżały odłogiem. W XVII i XVIII stuleciu miejscowa karczma należała do rodziny Kościeszów. Wieś leżała przy trakcie, którym biskupi podróżowali z Warszawy do rezydencji w Lidzbarku Warmińskim. W 1818 roku miejscowość liczyła 220 mieszkańców.

W połowie XIX wieku jednemu z mieszkańców wsi, Janowi Czodrowskiemu, miała się ukazać Matka Boska, która zwróciła się do niego z poleceniem wybudowania kaplicy w Jarotach. Budowla została poświęcona około 1885 roku przez zarządcę parafii bartąskiej, ks. Jana Jabłońskiego. Pierwsza msza została odprawiona 23 stycznia 1889 roku przez urodzonego w Jarotach ks. Walentego Barczewskiego. Po śmierci Czodorowskiego obowiązek opieki nad kaplicą przeszedł na rodzinę Hinzów.

W 1861 roku miejscowość była zamieszkana przez 411 katolików i 3 ewangelików; 396 osób posługiwało się językiem polskim. 1 czerwca 1863 tuż za Jarotami aresztowano Wojciecha Kętrzyńskiego przewożącego broń dla powstańców. W czasie plebiscytu 1920 roku za Prusami oddano 384 głosów; za Polską – 78. W latach 1930–1939 w Jarotach działała polska szkoła, drużyna harcerska, Towarzystwo Młodzieży oraz Towarzystwo Kobiet Polskich. W 1939 roku miejscowość była zamieszkana przez 904 osoby. W czasie II wojny światowej w Jarotach przebywali przymusowi robotnicy, zarówno Polacy jak i Francuzi. W 1944 roku do miejscowości przybyli ewakuowani mieszkańcy powiatu węgorzewskiego. Jesienią tego roku do Jarot przybyli mieszkańcy wsi Długie w powiecie ełckim. Większość mieszkańców została ewakuowana dopiero 21 stycznia 1945 roku. Ci, którzy pozostali, stali się świadkami i ofiarami brutalnych działań żołnierzy radzieckich. Wielu mieszkańców zostało wysiedlonych w latach 1945–1947.

Ludzie związani z miejscowością

Alfons Barczewski (1910–1971) – adwokat, działacz oświatowy, nauczyciel
Alojzy Barczewski (1898–1973) – działacz warmiński, nauczyciel
Walenty Barczewski (1856–1928) – urodzony w Jarotach duchowny katolicki, działacz narodowy, historyk i etnograf
Johannes Gehrmann (1933–2004) – urodzony we wsi Jaroty katolicki duchowny, redaktor i działacz społeczny
Lucjan Latosiński (1885– ?) – nauczyciel szkół polskich w Niemczech, kierownik szkoły polskiej w Jarotach.
Herbert Monkowski (ur. 1934) – działacz społeczny, prezes Stowarzyszenia Byłych Mieszkańców Powiatu Olsztyńskiego w Niemczech.
Konrad Sikora (1902–1975) – nauczyciel
Georg Sterzinsky (1936–2011) – kardynał, biskup Berlina, w Jarotach spędził wczesne dzieciństwo; jego rodzina została wysiedlona do Niemiec w 1946 roku

Zabytki

Kaplica pw. Matki Bożej Szkaplerznej wzniesiona w 1883 roku

Zobacz też

Jaroty – dzielnica Olsztyna

Przypisy

↑ Bank Danych Lokalnych, Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Jaroty” (ID BDL 042815614112-0488929; SIMC 0488929; wartość 3025), dostęp 22 września 2026.

Bibliografia

Chłosta Jan, Słownik Warmii, Olsztyn 2002.
Jasiński Janusz, Magdziarz Bronisław, Jaroty – wieś, kapliczka, kościół, Olsztyn 1994.

[1] Bank Danych Lokalnych, Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Jaroty” (ID BDL 042815614112-0488929; SIMC 0488929; wartość 3025), dostęp 22 września 2026.

[1]