Przejdź do zawartości

Diecezja ełcka

Z Encyklopedia Warmii i Mazur

Diecezja ełcka – jednostka administracyjna Kościoła rzymskokatolickiego utworzona 25 marca 1992 roku przez Jana Pawła II bullą Totus Tuus Poloniae populus. Należy do metropolii warmińskiej. Powstała z części diecezji warmińskiej i łomżyńskiej, obejmując wschodnie Mazury, Suwalszczyznę oraz okolice Augustowa, Sejn i Rajgrodu. Siedzibą biskupa jest Ełk, a kościołem katedralnym świątynia św. Wojciecha. Konkatedry znajdują się w Gołdapi i Suwałkach.[1]

Od 17 kwietnia 2003 roku biskupem ełckim jest Jerzy Mazur. Biskupem pomocniczym pozostaje Dariusz Zalewski, mianowany 24 września 2022 roku. Stan obsady urzędów: 08.10.2026.[2]

Powstanie i terytorium

Reorganizacja kościelna z 1992 roku połączyła w nowej diecezji parafie z dwóch odmiennych obszarów historycznych. Zachodnia część należała do diecezji warmińskiej, obejmującej przed podziałem znaczną część dawnych Prus Wschodnich. Wschodnia część pochodziła z diecezji łomżyńskiej. Granica nowej jednostki przecięła zatem dawny podział administracji kościelnej między Mazurami a Suwalszczyzną. Wyznaczono ją przez przeniesienie całych dekanatów.[1]

Z diecezji warmińskiej włączono dekanaty: Biała Piska, Ełk, Filipów, Giżycko, Gołdap, Mikołajki Mazurskie, Olecko, Pisz i Węgorzewo, natomiast z diecezji łomżyńskiej przyłączono Augustów-Wschód, Augustów-Zachód, Lipsk, Sejny, Suwałki-Południe, Suwałki-Północ i Rajgród. Wykaz założycielski obejmował więc dziewięć dekanatów warmińskich i siedem łomżyńskich. Nie jest to późniejszy podział wewnętrzny diecezji.[1]

W obrębie diecezji znalazły się mazurskie miasta Giżycko, Pisz, Olecko, Węgorzewo i Mikołajki. Po stronie suwalsko-augustowskiej leżą ośrodki o własnych dawnych tradycjach kościelnych, zwłaszcza Sejny, Wigry, Augustów i Studzieniczna. Diecezja ma więc kilka ośrodków i nie pokrywa się z granicami jednego historycznego regionu.[3]

Reforma objęła również kapituły. Gołdapska kapituła kolegiacka otrzymała rangę Sambijskiej Kapituły Konkatedralnej. Katalog diecezjalny wymienia ponadto Ełcką Kapitułę Katedralną i Sejneńsko-Wigierską Kapitułę Kolegiacką.[1]

Organizacja diecezji po 1992 roku

Pierwszym biskupem ełckim został Wojciech Ziemba, dotychczasowy biskup pomocniczy warmiński. Wraz z powstaniem diecezji rozpoczęto tworzenie jej urzędów, seminarium i instytucji charytatywnych. Seminarium erygowano 16 kwietnia 1992 roku, a Caritas 1 września tego samego roku.[2][4][5]

Kuria rozpoczęła pracę w dawnych pomieszczeniach katechetycznych na plebanii parafii św. Wojciecha, zwolnionych po powrocie nauczania religii do szkół, a w 1993 roku przeniosła się do budynku przy ulicy 3 Maja 10, przejętego od miasta. Mieściły się tam urzędy, Kolegium Teologiczne oraz redakcja pisma „Martyria”.[6]

Jesienią 1997 roku zapadła decyzja o budowie Centrum Pastoralno-Administracyjnego przy katedrze. Prace ruszyły w 1998 roku. W gotowej części obiektu przyjęto 8 czerwca 1999 roku Jana Pawła II, na Wielkanoc 2000 roku przeniesiono tam zasadniczą część urzędów kurialnych, a sąd biskupi i redakcja „Martyrii” pozostały przy ulicy 3 Maja.[6]

Ziemba kierował diecezją do nominacji na arcybiskupa białostockiego 16 listopada 2000 roku, a jego następcą został Edward Samsel, wcześniej biskup pomocniczy ełcki. Samsel objął diecezję uroczyście 16 grudnia 2000 roku, lecz zmarł 17 stycznia 2003 roku. Kolejnym ordynariuszem został Jerzy Mazur, przeniesiony z diecezji św. Józefa w Irkucku.[2]

Biskupi

Poczet obejmuje biskupów diecezjalnych oraz wszystkich biskupów pomocniczych od utworzenia jednostki. Daty nominacji są odrębne od dat święceń i ingresu. Stan na 08.10.2026.[2]

Biskup Urząd w diecezji ełckiej Chronologia
Wojciech Ziemba biskup diecezjalny nominacja 25 marca 1992, przeniesienie do Białegostoku 16 listopada 2000[2]
Edward Samsel biskup pomocniczy, następnie diecezjalny pomocniczy od 25 marca 1992, nominacja na ordynariusza 16 listopada 2000, ingres 16 grudnia 2000, śmierć 17 stycznia 2003[2]
Jerzy Mazur biskup diecezjalny nominacja 17 kwietnia 2003, urzędujący[2]
Romuald Kamiński biskup pomocniczy nominacja 8 czerwca 2005, przeniesienie na koadiutora warszawsko-praskiego 14 września 2017[2]
Adrian Galbas biskup pomocniczy nominacja 12 grudnia 2019, święcenia biskupie 11 stycznia 2020, przeniesienie do Katowic 4 grudnia 2021[2]
Dariusz Zalewski biskup pomocniczy nominacja 24 września 2022, święcenia biskupie 29 października 2022, urzędujący[2]

Edward Samsel łączył posługę biskupią z pracą naukową i dydaktyczną. W Ełku wykładał Pismo Święte w seminarium i Kolegium Teologicznym, kierował Instytutem Teologicznym oraz pełnił funkcję wikariusza generalnego. Dariusz Zalewski, zanim został biskupem, pracował w kurii, zajmował się formacją seminaryjną i redagował „Studia Ełckie”.[2]

Parafie i dekanaty

Katalog „Dekanaty i Rejony”, odczytany 8 października 2026 roku, wymienia 22 dekanaty w sześciu rejonach: augustowskim, ełckim, giżyckim, oleckim, piskim i suwalskim. Grupuje parafie według ośrodków miejskich i ich zaplecza. Miasta z kilkoma dekanatami rozróżniono wezwaniami patronalnymi. W Ełku są to dekanaty Matki Bożej Fatimskiej, Miłosierdzia Bożego i Świętej Rodziny, w Giżycku św. Krzysztofa i św. Szczepana Męczennika, a w Olecku Niepokalanego Poczęcia NMP i św. Jana Apostoła.[7]

Podział mazurskiej części diecezji obejmuje również Białą Piską, Gołdap, Mikołajki, Orzysz, Pisz i Węgorzewo. Dekanat Filipów łączy parafie suwalskie z parafiami w Dubeninkach i Żytkiejmach. Rajgród skupia wspólnoty położone na pograniczu, w tym w Borzymach i Wiśniowie Ełckim. Na wschodzie występują dekanaty augustowskie, Lipsk, Sejny oraz trzy dekanaty suwalskie.[7]

W diecezjalnym informatorze podano powierzchnię około 11 tys. km², 152 parafie, 417 804 mieszkańców i 398 572 katolików. Strona z tym zestawieniem nie określa roku pomiaru. Są to liczby z informatora dostępnego 8 października 2026 roku, a nie wynik spisu przeprowadzonego tego dnia.[1]

Sieć parafialna obejmuje zarówno ośrodki miejskie, jak i niewielkie miejscowości mazurskie. W dekanacie piskim wymieniono m.in. Jeże, Turośl i Wiartel, w węgorzewskim Budry, Kuty, Pozezdrze, Radzieje i Węgielsztyn. Parafie w Ukcie, Szymonce, Baranowie i Użrankach należą do dekanatu mikołajskiego. Katalog pozwala prześledzić organizację duszpasterstwa poza głównymi miastami pojezierza.[7]

Katedra, konkatedry i kapituły

Główną świątynią diecezji jest katedra św. Wojciecha w Ełku. Przy niej mieści się kuria i siedziba biskupa. W strukturze kościelnej towarzyszą jej konkatedra Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła w Gołdapi i konkatedra św. Aleksandra w Suwałkach. Patronami diecezji są Najświętsza Maryja Panna Matka Kościoła, św. Wojciech oraz św. Brunon z Kwerfurtu.[1]

Konkatedry nie tworzą odrębnych diecezji, bo należą do jednego Kościoła lokalnego z biskupem w Ełku. Gołdap zachowała kapitułę o nazwie sambijskiej, natomiast tradycje Sejn i Wigier znajdują wspólne odniesienie w kapitule sejneńsko-wigierskiej.[1]

Kościoły w Sejnach i Augustowie posiadają tytuł bazyliki mniejszej. Informator diecezjalny wiąże jego nadanie odpowiednio z 1973 i 2001 rokiem.[1]

Sanktuaria i tradycje pielgrzymkowe

Diecezja obejmuje kilka ośrodków kultu maryjnego, istniejących przed jej utworzeniem. Należą do nich Sejny, Studzieniczna, Rajgród, Lipsk i Krasnybór. W samym Ełku rozwija się kult Matki Bożej Fatimskiej. Daty koronacji z informatora diecezjalnego zestawiono poniżej.[1]

Ośrodek Wydarzenie odnotowane w informatorze
Sejny koronacja figury Matki Bożej w 1975 roku[1]
Ełk koronacja figury Matki Bożej Fatimskiej 6 czerwca 1991 roku[1]
Studzieniczna koronacja obrazu 17 września 1995 roku[1]
Rajgród koronacja obrazu 5 sierpnia 2000 roku[1]
Lipsk koronacja obrazu 2 sierpnia 2001 roku[1]
Krasnybór koronacja obrazu 8 września 2001 roku[1]

Odrębne wezwania mają sanktuaria Miłosierdzia Bożego w Ełku i Suwałkach, sanktuarium Krzyża Świętego w Olecku oraz sanktuarium św. Brunona w Giżycku.[1]

Seminarium i kształcenie

Wyższe Seminarium Duchowne Diecezji Ełckiej powołał Wojciech Ziemba w Wielki Czwartek, 16 kwietnia 1992 roku. Utworzenie własnego ośrodka przygotowania duchownych nastąpiło trzy tygodnie po erygowaniu diecezji. Historia opublikowana przez seminarium podaje, że w latach 1992–2021 kształciło się w nim 407 alumnów, z których 219 przyjęło święcenia kapłańskie. Osobno odnotowano dwóch wyświęconych w maju 2022 roku.[8]

Przy organizowaniu kurii działało również Kolegium Teologiczne, którego biuro należało do pierwszych instytucji ulokowanych przy ulicy 3 Maja, a Edward Samsel wykładał tam Pismo Święte i kierował Instytutem Teologicznym.[6][2]

Seminarium zajęło budynek przy ulicy Kościuszki 9, wcześniej wykorzystywany przez Studium Medyczne, a w latach 1998–2000 rozbudowano jego część mieszkalną i zaplecze kuchenne. Dnia 28 sierpnia 2000 roku uczelnię afiliowano do Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.[8]

W 2010 roku rozpoczęto budowę nowej kaplicy i biblioteki. Kamień węgielny wmurowano 5 listopada 2011 roku, a 6 października 2016 roku Jerzy Mazur konsekrował kaplicę Jezusa Chrystusa Najwyższego i Wiecznego Kapłana. Dnia 19 marca 2019 roku patronem seminarium został św. Józef.[8]

Dziedzictwo klasztoru w Wigrach

Na suwalskim krańcu diecezji znajduje się zespół pokamedulski w Wigrach. Fundację Jana Kazimierza ustanowiono w 1667 roku, a zakonnicy przybyli w następnym roku. Po pożarze drewnianych zabudowań w 1671 roku przystąpiono do wznoszenia murowanego klasztoru. Kościół powstawał w latach 1694–1745. Wcześniej, w 1680 roku, kameduli wznieśli w pobliskim Magdalenowie świątynię dla okolicznej ludności, ponieważ ich własny kościół służył wspólnocie zakonnej.[9]

Władze pruskie skonfiskowały dobra klasztorne w 1796 roku, a po kasacie w 1800 roku zakonników przeniesiono na warszawskie Bielany, natomiast część dawnego wyposażenia trafiła do innych kościołów. Figury świętych Benedykta i Romualda, stojące niegdyś przy klasztornych schodach, znalazły się w kościele św. Aleksandra w Suwałkach, późniejszej konkatedrze diecezji ełckiej.[9]

Zespół ucierpiał podczas obu wojen światowych. Odbudowę po zniszczeniach z 1915 roku prowadzono pod kierunkiem Oskara Sosnowskiego, a po kolejnych zniszczeniach z 1944 roku prace przy kościele wznowiono w 1947 roku. W drugiej połowie XX wieku odtwarzano także pozostałe zabudowania, przeznaczane na działalność kulturalną i pobyty twórców. W 1999 roku w Wigrach przebywał Jan Paweł II.[9]

Caritas i pomoc społeczna

Caritas Diecezji Ełckiej powstała 1 września 1992 roku na podstawie dekretu Wojciecha Ziemby. Jej patronem został św. Brunon z Kwerfurtu. Instytucja ma własną osobowość prawną i statut. W historii organizacji wskazano statut zatwierdzony 18 listopada 2004 roku przez Jerzego Mazura.[5]

Działalność Caritas obejmuje prowadzenie placówek, wsparcie osób w trudnej sytuacji materialnej i działania humanitarne, w tym opiekę nad samotnymi matkami, osobami starszymi i chorymi, organizowanie wypoczynku dzieci oraz pomoc żywnościową. Strona organizacji wyodrębnia Dom Samotnej Matki, Dom Pomocy Społecznej „Misericordia”, podmiot leczniczy i współpracę ze stowarzyszeniem Lazarus.[5]

Caritas współpracuje z wolontariuszami, szkolnymi kołami i zespołami parafialnymi. Uczestniczy w Wigilijnym Dziele Pomocy Dzieciom i akcjach wielkopostnych. Własną historię łączy także z przesłaniem społecznym wizyty Jana Pawła II w Ełku 8 czerwca 1999 roku, poświęconym dostrzeganiu ubóstwa i pomocy potrzebującym.[5]

Piśmiennictwo i kultura

Miesięcznik „Martyria” poprzedził powstanie diecezji. Pierwszy numer wydano na Wielkanoc 1990 roku jako biuletyn parafii św. Wojciecha w Ełku. W 1991 roku wydawcą był wikariat biskupi. Po reformie z marca 1992 roku pismo stało się periodykiem diecezjalnym, a w jego winiecie pojawiła się nazwa nowej jednostki.[10]

Początkowo niewielki biuletyn zwiększał objętość i zmieniał oprawę graficzną. W 1999 roku przygotowano numer poświęcony wizycie papieskiej. Od 2004 roku organizowano Poetycki Konkurs „Martyrii”. Profil religijny pisma łączył się z tematyką społeczno-kulturalną regionu.[10]

Z diecezją związane jest także czasopismo naukowe „Studia Ełckie”. Funkcję jego redaktora naczelnego pełnił Dariusz Zalewski, zanim został biskupem pomocniczym.[2]

Przypisy

Bibliografia

Diecezja - Diecezja Ełcka. [dostęp: 08.10.2026]
Biskupi - Diecezja Ełcka. [dostęp: 08.10.2026]
Parafie - Diecezja Ełcka. [dostęp: 08.10.2026]
Ełk: 30-lecie istnienia Wyższego Seminarium Duchownego - Diecezja Ełcka. [dostęp: 08.10.2026]
O Nas - Caritas. [dostęp: 08.10.2026]
Historia Kurii - Diecezja Ełcka. [dostęp: 08.10.2026]
Dekanaty i Rejony - Diecezja Ełcka. [dostęp: 08.10.2026]
Historia - Wyższe Seminarium Duchowne. [dostęp: 08.10.2026]
350-lecie przybycia kamedułów nad Wigry. [dostęp: 08.10.2026]
Martyria – Wydawnictwo. [dostęp: 08.10.2026]