Bratian
| Bratian | |
![Grunwaldzka chorągiew Bratiana. Autor: J a1. Źródło: File:Grunwald Bratian i Nowe Miasto.svg – Wikimedia Commons [13.09.2026]](/wiki/Plik:Bratian1.png) Grunwaldzka chorągiew Bratiana. Autor: J a1. Źródło: File:Grunwald Bratian i Nowe Miasto.svg – Wikimedia Commons [13.09.2026]
| |
| Rodzaj miejscowości | wieś sołecka |
| Państwo |  Polska
|
| Województwo | warmińsko-mazurskie |
| Powiat | nowomiejski |
| Gmina | Bratian |
| Sołectwo | Bratian |
| Liczba ludności (2021) | 2292 (łącznie z: część Nad Torem, część Ostrzywilk, część Pod Las, część Pod Nowy Dwór, część Torfniaki, wieś Bratian)[1] |
| Strefa numeracyjna | (+48) 56 |
| Kod pocztowy | 13 - 300 |
| Tablice rejestracyjne | NNM |
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego   Bratian | |
Położenie na mapie Polski  Bratian | |
| |
Bratian (Bratyan, Bretzen, Bretchen, niem. Brattian) – wieś sołecka w Polsce w województwie warmińsko–mazurskim, w powiecie nowomiejskim, w gminie Bratian. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego. W 2010 roku wieś liczyła 1 954 mieszkańców.
Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku, miejscowość statystyczna „Bratian”, obejmująca łącznie: część Nad Torem, część Ostrzywilk, część Pod Las, część Pod Nowy Dwór, część Torfniaki, wieś Bratian, liczyła 2 292 osób.[1]
Źródło: www.zamki.pl [13.09.2026]
Od 1 stycznia 2026 r. gmina, w skład której wchodzi Bratian, nosi tę samą nazwę co wieś; do końca 2025 r. nosiła nazwę Nowe Miasto Lubawskie.
Położenie
Miejscowość leży przy ujściu rzeki Wel do Drwęcy, w odległości około 5 km na północ od Nowego Miasta Lubawskiego przy szosie w kierunku Olsztyna i 10 km od Lubawy.
Dzieje miejscowości
Miejscowość lokowano na dobrach bratiańskich, które otrzymał brat Jan z Sandomierza za służbę w wojskach krzyżackich. Wieś istniała w 1343 r., kiedy doszło do spotkania książąt mazowieckich Ziemowita II i Bolesława III z wielkim mistrzem Ludolfem Königem w sprawie wytyczenia granicy między Mazowszem, a Państwem Zakonnym. Nieznana jest dokładna data lokacji. Wieś posiada herb, który według Jana Długosza przedstawia złote rogi jelenia na srebrnym tle. W latach 1343–1359 na terenie miejscowości wybudowano średniowieczny zamek krzyżacki, a pod koniec XIV w. funkcjonował tutaj folwark zakonny. Zamek określano mianem pochodzącym od rycerza Jana z Sandomierza. Ludność polska nazywała go Brat Jan. Nazwa miejscowości pochodzi od nazwy zamku.
W Bratianie odbyła się ostatnia przedwojenna narada krzyżacka przed bitwą pod Grunwaldem. Po I pokoju toruńskim wieś została w rękach Krzyżaków, zaś po II pokoju toruńskim trafiła do Polski. Pod koniec XV w. zamek bratiański przeszedł pod zarząd rodu Wilkanowskich i stał się siedzibą starosty królewskiego. W 1522 r. starostwo objął Jan Wieczwiński, a w 1535 r. Bratian przejął ródDziałyńskich. W XVI w. we wsi funkcjonowała już szkoła parafialna. Po wojnach polsko–szwedzkich wieś wraz z Nowym Miastem Lubawskim za wierność Szwedom została nadana przez Karola X Gustawa (króla szwedzkiego) Bogusławowi Radziwiłłowi. W połowie XVIII w. dobra bratiańskie przejęte zostały przez ród Czapskich. W 1865 r. wieś kupił Florian Różycki.
Pod koniec XIX w. teren wsi zajmował 3740 mórg. W tym okresie było 730. mieszkańców, w tym: 516 katolików i 169 protestantów. Na początku XX w. we wsi rozpoczęła funkcjonowanie kolej żelazna oraz młyn wodny na rzece Wel. W XX w. wzniesiono budynek szkolny, w którym uczyły się przed wojną dzieci pochodzenia niemieckiego i polskiego. W 1991 r. erygowano parafię w Bratianie, a w 2004 r. konsekrowano kościół pw. św. Brata Alberta Chmielowskiego. Na terenie wsi w 2007 r. powstało bractwo rycerskie.
Gospodarka
We wsi działają firmy z branży budowlanej, motoryzacyjnej, spożywczej, pielęgniarskiej, usługowo–produkcyjnej. Znajduje się tutaj stacja obsługi samochodów i LPG.
Edukacja
We wsi działa Szkoła Podstawowa im. Rodu Działyńskich. Przy szkole funkcjonuje Młodzieżowy Klub Integracji finansowany ze środków unijnych. Znajduje się tutaj również boisko piłkarskie, wybudowane w ramach programu Orlik.
Kultura
We wsi funkcjonuje filia Gminnej Biblioteki Publicznej w Gwiździnach oraz Ludowy Zespół Sportowy "Wel".
Bezpieczeństwo
Jest tutaj także jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej,
Ludzie związani z miejscowością
Na kartach historii wsi zapisał się ród Wilkanowskich oraz Działyńskich. W latach 20. XX w. we wsi głównymi gospodarzami byli: Jan Łukaszewski, Karol Szneider i Jakub Zemke. Przed wojną wójtem gminy Bratian był Łukaszewski. We wsi mieszkał Krzysztof Szczawiński - kolarz, zdobywca medali w Mistrzostwach Polski. W bratiańskiej szkole uczyła się Teresa Duszyńska – prof. dr hab. Uniwersytetu Gdańskiego.
Zabytki
- ruiny XIV w. zamku krzyżackiego
- pozostałości dworku klasycystycznego z XVIII w.
- kuźnia i domy z XIX w.
- krzyż i pamiątkowa tablica na miejscu straceń
Bibliografia
Gmina Nowe Miasto Lubawskie. Przewodnik krajoznawczy, Toruń 1997, 82 ss.
Grabowski Stanisław, W cieniu bratiańskiego zamku. Z dziejów gminy Nowe Miasto Lubawskie, Warszawa 2010, 343 ss.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. Bronisława Chlebowskiego, Filipa Sulimierskiego, Władysława Walewskiego, t. I, Warszawa 1880, 960 ss.
Wikipedia:Strona główna – Wikipedia [13.09.2026]
Strona Gminy Nowego Miasta Lubawskiego [03.07.2014]
Strona poświęcona zamkom [13.09.2026]
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Bank Danych Lokalnych, Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Bratian” (ID BDL 042815412052-0847073; SIMC 0847073) — wartość zbiorcza obejmująca 6 jednostki SIMC (Nad Torem | Ostrzywilk | Pod Las | Pod Nowy Dwór | Torfniaki | Bratian), dostęp 13 września 2026.