Encyklopedia Warmii i Mazur - Wkład użytkownika [pl]

Łajs (gmina Purda)

2026-09-23T17:37:03Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Łajs
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 37<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Łajs” (ID BDL 042815614102-0486630; SIMC 0486630; wartość 37), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53|minutN = 37|sekundN = 15
|stopniE = 20|minutE = 39|sekundE = 02
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Łajs ''' (niem. ''Layss'') – wieś niesołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego.

 
== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], między jeziorami [[Jezioro Łajskie|Łajskim]] a [[Jezioro Kośno|Kośno]], 5 km na południowy wschód od [[Nowa Wieś|Nowej Wsi]].
 
== Dzieje miejscowości ==
Jest to miejscowość o typowo mazurskim charakterze, położona tuż przy granicy z [[Warmia|Warmią]]. Tradycja łączy wieś z [[Prusy Książęce|Prusami Książęcymi]]. Wieś została założona przez zarząd lasów królewskich na podstawie dokumentu wystawionego w 1708 roku na nazwisko sołtysa Macieja Urbańskiego. Proces zasiedlania przebiegał powoli; w 1765 roku we wsi mieszkał tylko sołtys, karczmarz i jeden chłop. W 1785 roku obszar wsi powiększono; składała się ona wówczas z 10 chałup. W tym czasie w miejscowości miał funkcjonować młyn. W wyniku procesu scalania gruntów na północ od wsi powstały 4 gospodarstwa chłopskie. W 1928 roku obręb zwartej zabudowy wsi był zamieszkany przez 234 osoby. W 1905 roku we wsi uruchomiono szkołę, a w 1939 roku przedszkole. W XIX stuleciu założono cmentarz ewangelicki.

Obecnie Łajs ma charakter wsi letniskowej. Znajdują się tu gospodarstwa agroturystyczne i pensjonat.

W 2004 roku dla celów turystycznych urządzono w miejscowości symboliczne przejście graniczne między Warmią i Mazurami.
 

== Zabytki ==
*budynek dawnej szkoły
*tradycyjne drewniane chałupy
*cmentarz ewangelicki założony w XIX wieku; odrestaurowany i ogrodzony
== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: 1701-1800]] [[Kategoria: Wsie niesołeckie]]

Patryki

2026-09-23T17:30:04Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Patryki
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Patryk
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 368<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Patryki” (ID BDL 042815614102-0486712; SIMC 0486712; wartość 368), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53|minutN = 44|sekundN = 32
|stopniE = 20|minutE = 40|sekundE = 14
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Patryki ''' (niem. ''Patricken'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 5 km na wschód od [[Klebark Wielki|Klebarka Wielkiego]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Około 1350 roku kapituła warmińska nadała Prusowi o imieniu Petriko dobra służebne obejmujące 10 łanów. Od imienia lennika przyjęła się nazwa majątku, który został sprzedany po jego śmierci. Około 1400 roku majątek ponownie należał do kapituły warmińskiej. Kapituła zdecydowała się lokować w miejscu majątku dużą [[Wieś czynszowa |wieś czynszową]], której obszar wynosił 50 łanów. Na początku wojny trzynastoletniej Patryki został spalone przez [[Zakon Krzyżacki|Krzyżaków]]. Przed 1480 rokiem udało się ponownie zasiedlić wieś i z powodzeniem zagospodarować wszystkie nieobsadzone łany. W połowie XV stulecia wieś jako lenno powróciło pod zwierzchnictwo kapituły, która nadała je wówczas szlachcicowi [[Georg Hohendorf |Georgowi Hohendorfowi]]. W tym czasie w Patrykach działała karczma.

W okresie potopu szwedzkiego w 1656 roku Patryki znacznie ucierpiały. Wieś była częściowo wyludniona. Według spisu majątkowego po zaborze [[Warmia|Warmii]] przez [[Prusy]] wieś składała się z 1 gospodarstwa sołeckiego, 14 gospodarstw czynszowych, zamieszkanych ogółem przez 197 osób. Miejscowość miała w tym czasie wyłącznie polski charakter. Miejscowa karczma stanowiła własność polskiego kapitana [[Józef Wilkaniec |Józefa Wilkańca]]. W 1802 roku Patryki stanowiły własność rodziny [[Rodzina Badyńskich |Badyńskich]] rezydującej w [[Maruny|Marunach]] koło [[Barczewo|Barczewa]].

W 1807 roku wsi nie udało się uniknąć zniszczeń wojennych. Trzynaście lat później Patryki składały się zaledwie z 23 chałup. Jednak już w 1836 roku miejscowość była zamieszkana przez 255 osób i liczyła 40 domów.

W miejscowej szkole, do której uczęszczało 62 dzieci, pracował jako nauczyciel [[Maciej Chłosta]]. W 1871 roku Patryki liczyły 505, a w 1895 roku 575 mieszkańców. W 1890 spłonęła miejscowa szkoła. W 1895 roku uruchomiona została placówka pocztowa.
Władze pruskie osiedliły we wsi wiele rodzin ewangelickich sprowadzonych z głębi Niemiec. Proces asymilacji z miejscową ludnością nie powiódł się – większość osiedleńców powróciła do Niemiec.

w 1885 roku w Patrykach założona została polska biblioteka. W 1928 roku wieś liczyła 435 mieszkańców. W tym czasie działał młyn, poza wsią w kierunku południowo–wschodnim powstały trzy gospodarstwa chłopskie. W spisie majątkowym z 1905 roku figuruje gospodarstwo Emila Bilitewskiego (100 ha), który był właścicielem młyna, mleczarni, tartaku i elektrowni. Liczące 56 ha gospodarstwo należało natomiast do Paula Schlegela. W wykazach z 1922 roku widnieje już tylko 56-hektarowe gospodarstwo, którego właścicielem był niejaki von Pentz. Pożar, który wybuchł w 1940 roku, zniszczył połowę zabudowy wiejskiej w Patrykach.

W maju 1856 roku zarejestrowano urzędowo majątek rycerski [[Nowe Patryki]], który założono na zachód od wsi w kierunku [[Prejłowo|Prejłowa]]. Nowy majątek obejmował powierzchnię 345 ha i należał do niejakiego Starka. W 1905 roku jego właścicielem był [[Wilhelm Łaskawy]]. W majątku działała fabryka torfu. W 1922 roku kolejnym właścicielem był [[Gotthard von Pentz]], a po nim jego syn [[Urlich von Pentz | Ulrich]]. Teren folwarku był zamieszkany przez 85 osób. W 1932 roku obejmował obszar 250 ha.
 

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Robert Bilitewski]] (1859–1935) – urodzony w Patrykach doktor teologii, warmiński działacz plebiscytowy, pochowany na cmentarzu parafialnym w [[Klebark Wielki|Klebarku Wielkim]]
*[[Ulrich Schrade]] (1943–2009) – urodzony w miejscowości filozof, etyk i teoretyk wychowania
*[[Maria Nowowiejska-Jackowska]] – zamieszkała w Patrykach siostra [[lkwim: Feliks Nowowiejski|Feliksa Nowowiejskiego]]
*przez jakiś czas przebywała w Patrykach [[Jadwiga Gnatowska]] (1917-?) – przedszkolanka polskich ochronek na Warmii, działaczka harcerska i kulturalno–oświatowa

== Zabytki ==
*drewniany krzyż i dzwonniczka słupowa (zob. [[Dzwonniczki ludowe]]); zlokalizowane z centrum wsi
*budynek dawnej szkoły
*drewniana chałupa warmińska
*stanowiska archeologiczne znajdujące się na zachód i południe od wsi
*młyn z 2. połowy XIX wieku nad [[Rzeka Kośna|Kośną]]
*warmiński browar parowy; własność prywatna

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [23.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Allenstein Landkreis Allenstein – Wikipedia (niem.)] [23.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Świątki

2026-09-23T07:29:24Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Świątki
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Świątek
|zdjęcie = Współczesne Świątki.jpg
|opis zdjęcia = Współczesne Świątki. Fot. Karavanni Zyntek. Źródło: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Battle_of_Guttsatdt-Deppen_Heiligenthal_(present_%C5%9Awi%C4%85tki)_2014.jpg File:Battle of Guttsatdt-Deppen Heiligenthal (present Świątki) 2014.jpg – Wikimedia Commons] [23.09.2026] [dostęp: 14.12.2014]
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Świątki
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 868<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Świątki” (ID BDL 042815614122-0489805; SIMC 0489805; wartość 868), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 55 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 14 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Świątki ''' (niem. ''Heiligenthal'') – wieś gminna położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Świątki (gmina wiejska)|gminie Świątki]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. Obecnie funkcję wójta sprawuje [[Marek Wyrębiak]]. 
== Położenie ==
Miejscowość jest położona na [[Warmia|Warmii]], w odległości 26 km od [[Olsztyn|Olsztyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Świątki powstały na obszarze dawnej osady [[Prusowie|pruskiej]]. Nazwa wsi ma nawiązywać do niemieckiego tłumaczenia pruskiej nazwy. Miejscowość została założona przez [[Henryk z Lutr|Henryka z Lutr]] między 1333 a 1343 rokiem jako wieś czynszowa. Informacja dotycząca wsi pojawia się następnie w 1347 roku. Miejscowość występuje wówczas jako wieś parafialna. Miejscowy kościół został konsekrowany pod koniec XIV stulecia przed biskupa [[Henryk Sorbom|Henryka Sorboma]]. Potwierdzenie przywileju lokacyjnego nastąpiło w roku 1365.

Wystawcą dokumentu był ówczesny biskup warmiński [[Jan Stryprock]]. Świątki nie zostały oszczędzone w XV–XVI wieku w okresie konfliktów między Polską a [[Państwo zakonu krzyżackiego|zakonem krzyżackim]]. Wieś padała ofiarą pożarów, rabunków i konfiskat. W 1606 roku wybudowano drugi kościół pw. św. Mateusza. W XVII stuleciu pojawiło się nowe zagrożenie w postaci wojen polsko-szwedzkich, w wyniku których miejscowość dotkliwie ucierpiała.

W 1688 roku Świątki obejmowały 53 włóki. Wieś była zamieszkana przez 13 chłopów, 8 zagrodników i rzemieślnika. Na czele miejscowości stał sołtys. W 1783 roku miejscowość liczyła 210 mieszkańców i składała się z 39 budynków mieszkalnych. Pod koniec XIX stulecia podjęto decyzję o rozbiórce kościoła pw. św. Mateusza. W 1939 roku Świątki liczyły 713 mieszkańców.

W miejscowości działa apteka, niepubliczny zakład opieki zdrowotnej, gabinet weterynaryjny, gabinet stomatologiczny. Gmina Świątki jest zrzeszona w stowarzyszeniach: [[Związek Gmin Warmińsko-Mazurskich]] oraz [[Warmiński Związek Gmin]].
 
== Kultura ==
*[[Gminna Biblioteka Publiczna w Świątkach|Gminna Biblioteka Publiczna]]
==Religia==
*[[Parafia pw. św. Kosmy i św. Damiana w Świątkach]]
==Ludzie związani z miejscowością==
*[[Krzysztof Becla]] – rzeźbiarz
*[[Tomasz Kotowski]] – rzeźbiarz
*[[Henryk Pięknik]] – rzeźbiarz
*[[Wojciech Ciarkowski]]
 
==Sport==
*[[Gminne Zrzeszenie - Ludowe Zespoły Sportowe w Świątkach|Gminne Zrzeszenie – Ludowe Zespoły Sportowe]]
*[[Hala sportowa w Świątkach|hala sportowa]]
==Edukacja==
*[[Przedszkole Samorządowe w Świątkach]]
*[[Szkoła Podstawowa im. Majora H. Sucharskiego w Świątkach]]
*[[Gimnazjum Publiczne im. Jana Pawła II w Świątkach|Gimnazjum Publiczne im. Jana Pawła II]]
 
==Turystyka==
*[[Rezerwat Kwiecewo]]
== Zabytki ==
*dawny pałacyk myśliwski z XIX w.; obecnie siedziba ośrodka zdrowia
*[[lkwim: Kościół pw. św. Kosmy i św. Damiana w Świątkach|kościół pw. św. Kosmy i św. Damiana]]
*dom parafialny wzniesiony w XIX w.
*budynek dawnej plebanii z XVIII w.
*kapliczka przydrożna, wniesiona w stylu neogotyckim w 1916 r.
*neobarokowa kapliczka przydrożna (XIX w.)
*kapliczka przydrożna z czerwonej cegły (XIX w.)
*kapliczka z dzwonniczką z 1894 r.
*kapliczka zlokalizowana przy kościele pw. św Kosmy i św. Damiana
*kapliczka neogotycka
{{Przypisy}}
<references>
==Bibliografia ==
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. I-II, Olsztyn 2010-2011. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026]. 
[http://www.swiatki.bil-wm.pl|Gminna Biblioteka Publiczna w Świątkach] [14.12.2014]. 
 
 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Świątki (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie gminne]] [[kategoria: 1301-1400]]

Włodowo

2026-09-23T07:24:50Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Włodowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Świątki
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 175<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Włodowo” (ID BDL 042815614122-0489811; SIMC 0489811; wartość 175), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 57 |sekundN =
|stopniE = 20 |minutE =09 |sekundE =
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Włodowo''' (niem. ''Waltersdorf'') – wieś położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Świątki (gmina wiejska)|gminie Świątki]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 10 km na północny-zachód od [[Świątki|Świątek]].

==Dzieje miejscowości==
Włodowo jest wzmiankowane w źródłach od 1384 roku jako wieś czynszowa z 45 łanami. Występuje wtedy pod nazwą Waltirsdorf. Od 1531 roku wieś była opustoszała. Potem ponownie zasiedlona. W 1782 roku we wsi odnotowano 41 domów, natomiast w 1858 roku w 72 gospodarstwach domowych mieszkało 479 mieszkańców. W latach 1937-1939 Włodowo liczyło 571 mieszkańców. 
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
''Morąg. Z dziejów miasta i powiatu'', Olsztyn 1973 
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Świątki (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Worławki

2026-09-23T07:20:41Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Worławki
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Świątki
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 105<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Worławki” (ID BDL 042815614122-0489828; SIMC 0489828; wartość 105), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 58 |sekundN =
|stopniE = 20 |minutE = 15 |sekundE =
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Worławki''' (niem. ''Waltersdorf'', ''Warlack'') – wieś położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Świątki (gmina wiejska)|gminie Świątki]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 8 km na północod [[Świątki|Świątek]], nad jeziorem [[Jezioro Sunia|Sunia]].

==Dzieje miejscowości==
Powstanie wsi datowane jest na 1335 r., a jej założycielem był Biskup H.Wogenap.

Miejsce urodzenia Georga Maximiliana Sterzinsky (1936-2011), niemiecki duchowny, katolicki abp Berlina , kardynał.

W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
''Historia Warmii i Mazur'', pod red. S. Achremczyka, t. 1, Pradzieje - 1772, Olsztyn 2010. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Świątki (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Skolity

2026-09-23T07:14:04Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Skolity
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Skolit
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Świątki
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 288<ref name="bdl_nsp2021">[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Skolity” (ID BDL 042815614122-0489797; SIMC 0489797; wartość 288), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 54 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 13 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Skolity''' (niem. ''Schlitt'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Świątki (gmina wiejska)| gminie Świątki]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
 
== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], w odległości 5 km na południowy zachód od [[Świątki|Świątek]].
 
== Dzieje miejscowości ==
Skolity zostały lokowane przez biskupa [[Herman z Pragi| Hermana z Pragi]] w 1348 roku. Zasadźcą został [[Prusowie|Prus]] o imieniu Welun. Miejscowość dotkliwie ucierpiała w czasie [[wojny polsko-krzyżackie| wojen polsko-krzyżackich]]. W grudniu 1557 roku ówczesny biskup warmiński [[lkwim: Stanisław Hozjusz| Stanisław Hozjusz]] wystawił dla wsi nowy akt lokacyjny nadający Skolitom 70 łanów i 3 sołtysów. W tym okresie w miejscowości działała już karczma i młyn. W roku 1688 na 70 łanach gospodarzyło 3 sołtysów, 3 rzemieślników, 17 chłopów oraz 15 zagrodników. W 1708 roku w Skolitach wybuchł pożar, który strawił miejscowy kościół i część zabudowań mieszkalnych oraz gospodarczych. W 1783 roku wieś składała się z 52 budynków. W nocy z 4 na 5 lutego 1807 roku w miejscowej plebanii spędził samotnie noc Napoleon Bonaparte. W 1808 roku wieś była zamieszkana przez 260 osób.

Przed wybuchem II wojny światowej Skolity liczyły 529 mieszkańców. Po 1945 roku miejscowość uzyskała statut wsi sołeckiej. W 1998 roku liczyła 301 mieszkańców.

Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku, miejscowość liczyła 288 osób.<ref name="bdl_nsp2021" />

Początki miejscowego kościoła sięgają roku 1457, kiedy to wybudowano pierwszą świątynię pw. Najświętszej Marii Panny. W 1684 roku doszło do konsekracji nowej budowli, której dokonał ówczesny biskup warmiński [[Michał Radziejowski| Michał Radziejowski]]. W XVII w. przy kościele działała szkoła oraz szpital. Trzeci kościół wybudowano w 1710 roku. Konsekracji dokonał biskup warmiński [[Andrzej Chryzostom Załuski| Andrzej Chryzostom Załuski]]. Świątynia w późniejszym czasie została rozbudowana.
 

== Turystyka ==
*szlak rowerowy o długości 21,4 km – przebieg trasy: [[Różynka]] – Skolity – [[Włodowo]] – [[Kłodzin]]
== Zabytki ==
*[[lkwim:Kościół pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Skolitach|kościół pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny]]; we wnętrzu renesansowy tryptyk (1557) ufundowany przez kanonika warmińskiego [[Jan Hanowa| Jana Hanowa]]
*trzy [[Kapliczki w Skolitach|przydrożne kapliczki]] neoklasycystyczne z XIX wieku
*neogotycka kapliczka przykościelna z początku XIX stulecia
*dwa domy wzniesione w XIX wieku
{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002. 
Chrzanowski Tadeusz, ''Przewodnik po zabytkowych kościołach Północnej Warmii'', Olsztyn 1978. 
Rzempołuch Andrzej, ''Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich'', Olsztyn 1992. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/gallery,1,5125.html polskaniezwykla.pl] [10.03.2014] 
 
[[Kategoria: Miejscowość]][[Kategoria:Napoleon na Warmii i Mazurach]][[Kategoria: Powiat olsztyński]][[Kategoria: Świątki (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Różynka

2026-09-23T07:06:24Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Różynka
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Różynki
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Świątki
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 246 (łącznie z: część Różanka-Leśniczówka, wieś Różynka, przysiółek Gajnica)<ref name="bdl_nsp2021">[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Różynka” (ID BDL 042815614122-0489774; SIMC 0489774) — wartość zbiorcza obejmująca 3 jednostki SIMC (Różanka-Leśniczówka | Różynka | Gajnica), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53|minutN = 55 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 19 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Różynka''' (niem. ''Rosengarth'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Świątki (gmina wiejska)| gminie Świątki]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
 
== Położenie==
Miejscowość położona na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], w odległości 13 km na południowy zachód od [[Dobre Miasto| Dobrego Miasta]].
 
== Dzieje miejscowości ==
Miejscowość założył wójt krajowy [[Brunon Luter| Brunon Luter]]. Lokacja wsi została potwierdzona w roku 1359 przez ówczesnego biskupa warmińskiego [[Jan Stryprock| Jana Stryprocka]]. Różynka ucierpiała w czasie [[wojny polsko-krzyżackie| wojen polsko-krzyżackich]], szczególnie w latach 1519-1521. W roku 1656 ośmiu chłopów i dwóch sołtysów gospodarzyło na obszarze obejmującym 80 łanów. W 1783 roku Różynka składała się z 66 budynków. W 1818 roku wieś była zamieszkana przez 366 osób. Przed wybuchem II wojny światowej Różynka liczyła 776 mieszkańców. Po 1945 roku miejscowość uzyskała status wsi sołeckiej. W 1998 roku liczyła 262 mieszkańców.

Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku, miejscowość statystyczna „Różynka”, obejmująca łącznie: część Różanka-Leśniczówka, wieś Różynka, przysiółek Gajnica, liczyła 246 osób.<ref name="bdl_nsp2021" />

Pierwszy kościół we wsi zbudowano w XIV stuleciu. Nowa świątynia pw. św. Mateusza została konsekrowana w 1606 roku przez biskupa warmińskiego [[Szymon Rudnicki| Szymona Rudnickiego]]. W późniejszych latach świątynię wielokrotnie przebudowywano. W 1915 roku podjęto decyzję o utworzeniu w Różynce samodzielnej parafii.
 
== Turystyka ==
*szlak rowerowy o długości 21,4 km – przebieg trasy: Różynka – [[Skolity]] – [[Włodowo]] – [[Kłodzin]]
== Zabytki ==
*[[lkwim:Kościół pw. św. Mateusza w Różynce|kościół pw. św. Mateusza]] wzniesiony w latach 1604–1606; wnętrze barokowe i klasycystyczne; ołtarz główny i ambona z 1830 roku, barokowe nawy boczne, późnogotycki krucyfiks z 1. połowy XVII wieku
*cmentarz przykościelny
*zabytkowa chałupa nr 1 z XIX wieku
*neogotycka kapliczka przykościelna wzniesiona w 1902 roku
*[[Kapliczka w Różynce|kapliczka przydrożna]] z XIX wieku
*pomnik poległych w czasie I wojny światowej
{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002. 
Chrzanowski Tadeusz, ''Przewodnik po zabytkowych kościołach północnej Warmii'', Olsztyn 1978. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/?do=search&id=r%C3%B3%C5%BCynka Olsztyńska Strona Rowerowa] [23.09.2026] 
[http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/5119,rozynka-gotycki-kosciol-sw--mateusza-%281604-1606%29.html polskaniezwykla.pl] [10.03.2014] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [23.09.2026] 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Świątki (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Kwiecewo

2026-09-23T07:01:49Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Kwiecewo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Kwiecewa
|zdjęcie = Kwiecewo. Brama kościelna.jpg
|opis zdjęcia = Kwiecewo. Brama kościelna. Fot. Romek. Źródło: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kwiecewo1_gmina_%C5%9Awi%C4%85tki-ko%C5%9Bcielna_brama.JPG File:Kwiecewo1 gmina Świątki-kościelna brama.JPG – Wikimedia Commons] [23.09.2026]
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Świątki
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 467<ref name="bdl_nsp2021">[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Kwiecewo” (ID BDL 042815614122-0489745; SIMC 0489745; wartość 467), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 56 |sekundN = 58
|stopniE = 20 |minutE = 19 |sekundE = 03.75
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
[[image:kwiecewok.jpg|thumb|right|290px|Kościół w Kwiecewie Fot.: © Mieczysław Wieliczko]]
''' Kwiecewo''' (niem. ''Queetz'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Świątki (gmina wiejska)| gminie Świątki]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
 

== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], w odległości 10 km na południowy zachód od [[Dobre Miasto| Dobrego Miasta]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona przez [[Henryk z Lutr| Henryka z Lutr]] między 1333 a 1342 rokiem. Lokację potwierdził w 1372 biskup [[Jan Stryprock]]. Nazwa wsi nawiązywała do nazwy pobliskiego jeziora, które zostało osuszone.

Obok miejscowości powstał folwark biskupi. Kwiecewo boleśnie ucierpiało w czasie wojen polsko-krzyżackich. W 1533 roku duża część ziemi leżała odłogiem. W roku 1679 część miejscowości należała do niejakiego Andrzeja Steffena. Dziewięć lat później w Kwiecewie mieszkało 12 chłopów, 6 zagrodników i 14 osób związanych z folwarkiem.

Na początku XVIII stulecia biskup [[Andrzej Chryzostom Załuski]] nadał 15 łanów niejakiemu Stefanowi Spinkowi rodem z Mazowsza. W 1783 roku wieś składała się z 60 budynków.

Historia [[lkwim:Kościół pw. św. Jakuba Starszego w Kwiecewie|kościoła w Kwiecewie]] sięga XVI wieku. Nową świątynię pw. św. Jakuba Starszego konsekrował w roku 1580 ówczesny biskup [[lkwim: Marcin Kromer| Marcin Kromer]]. Zachowany do czasów współczesnych kościół został wzniesiony w latach 1692–1693. Konsekracji dokonał biskup Andrzej Chryzostom Załuski. Przy świątyni funkcjonowała również szkoła.

W 1818 roku Kwiecewo było zamieszkane przez 401 osób, natomiast w 1939 roku wieś liczyła 789 mieszkańców. Po zakończeniu II wojny światowej w miejscowości uruchomiona została szkoła, działały również sklepy. W 1998 roku wieś była zamieszkana przez 538 osób.

Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku, miejscowość liczyła 467 osób.<ref name="bdl_nsp2021" />

We wsi działa obecnie [[Stowarzyszenie Przyjaciół Kwiecewa]].
 
== Kultura ==
*filia [[Gminna Biblioteka Publiczno-Szkolna w Świątkach|Gminnej Biblioteki Publiczno-Szkolnej w Świątkach]]
== Zabytki ==
*[[lkwim:Kościół pw. św. Jakuba Starszego w Kwiecewie|kościół pw. św. Jakuba Starszego]] wzniesiony pod koniec XVII stulecia; we wnętrzu ołtarz główny z połowy XVIII wieku, ambona, chór muzyczny, prospekt organowy z 1. połowy XIX wieku, późnobarokowy krucyfiks
*w otoczeniu świątyni cztery klasycystyczne kapliczki pochodzące z 2. połowy XIX wieku
*dom organisty z początku XIX stulecia
*remiza strażacka z drewnianą wieżą
{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002. 
Chrzanowski Tadeusz, ''Przewodnik po zabytkowych kościołach północnej Warmii'', Olsztyn 1978. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/4176,kwiecewo-barokowy-kosciol-sw--jakuba-starszego-%281692-1693%29.html| polskaniezwykla.pl] [05.03.2014] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [23.09.2026] 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Świątki (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Konradowo

2026-09-23T06:53:34Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Konradowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Świątki
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 125<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Konradowo” (ID BDL 042815614122-0489739; SIMC 0489739; wartość 125), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 57 |sekundN = 20
|stopniE = 20 |minutE =13 |sekundE = 49
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Konradowo''' – wieś położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Świątki (gmina wiejska)|gminie Świątki]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 5 km na północ od [[Świątki|Świątek]].

==Dzieje miejscowości==
Osadnictwo na terenie przyszłej wsi widoczne w czasach pruskich Bartów. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
''Historia Warmii i Mazur'', pod red. S. Achremczyka, t. 1, Pradzieje - 1772, Olsztyn 2010. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Świątki (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Klony

2026-09-23T06:48:15Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Klony
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Świątki
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 27<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Klony” (ID BDL 042815614122-0489700; SIMC 0489700; wartość 27), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 59 |sekundN = 18
|stopniE = 20 |minutE =12 |sekundE = 30
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Klony''' – wieś położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Świątki (gmina wiejska)|gminie Świątki]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 11 km na północ od [[Świątki|Świątek]].

==Dzieje miejscowości==
Osadnictwo widoczne na wzmiankowanym terenie w opoce wczesnego średniowiecza. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
''Historia Warmii i Mazur'', pod red. S. Achremczyka, t. 1, Pradzieje - 1772, Olsztyn 2010. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Świątki (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Kalisty

2026-09-23T06:44:39Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Kalisty
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Świątki
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 140 (łącznie z: wieś Kalisty, przysiółek Kiewry, przysiółek Kłobia)<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Kalisty” (ID BDL 042815614122-0489691; SIMC 0489691) — wartość zbiorcza obejmująca 3 jednostki SIMC (Kalisty | Kiewry | Kłobia), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 55 |sekundN = 07
|stopniE = 20 |minutE =11 |sekundE = 46
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Kalisty''' (niem. ''Kallisten'') – wieś położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Świątki (gmina wiejska)|gminie Świątki]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 6 km na zachód od [[Świątki|Świątek]], przy drodze wojewódzkiej nr 530.

==Dzieje miejscowości==
Kalisty są wzmiankowane w dokumentach już w 1419 roku jako wieś pruska z 10 łanami. Pierwotna nazwa Colisten najprawdopodobniej wywodzi się od imienia Prusa - Colisty. W 1782 roku we wsi odnotowano 11 domów, natomiast w 1858 roku w 12 gospodarstwach domowych było 190 mieszkańców. W latach 1937-39 było 353 mieszkańców. Od XVIII wieku majątek należał do rodu von der Groeben. Dwór znajdował się w zakolu rzeki Pasłęki. 
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Garniec Mirosław, Jackiewicz-Garniec Małgorzata: ''Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich : dobra utracone czy ocalone?''. Olsztyn:, 2001 
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Świątki (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Gołogóra

2026-09-23T06:38:36Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Gołogóra
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Świątki
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 297<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Gołogóra” (ID BDL 042815614122-0489679; SIMC 0489679; wartość 297), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 52 |sekundN = 54
|stopniE = 20 |minutE =15 |sekundE = 02
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Gołogóra''' (niem. ''Blakenberg'') – wieś położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Świątki (gmina wiejska)|gminie Świątki]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 8 km na południe od [[Świątki|Świątek]].

==Dzieje miejscowości==
Osadnictwo na terenie przyszłej wsi już w czasach późnego średniowiecza. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
''Historia Warmii i Mazur'', pod red. S. Achremczyka, t. 1, Pradzieje - 1772, Olsztyn 2010. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Świątki (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Garzewo

2026-09-23T06:33:18Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Garzewo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Świątki
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 121<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Garzewo” (ID BDL 042815614122-0489662; SIMC 0489662; wartość 121), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 54 |sekundN = 10
|stopniE = 20 |minutE =13 |sekundE = 49
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Garzewo''' – wieś położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Świątki (gmina wiejska)|gminie Świątki]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 3,5 km na południe od [[Świątki|Świątek]].

==Dzieje miejscowości==
Osadnictwo na terenie przyszłej wsi widoczne już w czasach pruskich. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
''Historia Warmii i Mazur'', pod red. S. Achremczyka, t. 1, Pradzieje - 1772, Olsztyn 2010. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Świątki (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Brzydowo (gmina Świątki)

2026-09-23T06:30:29Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Brzydowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Świątki
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 374<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Brzydowo” (ID BDL 042815614122-0489633; SIMC 0489633; wartość 374), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 54 |sekundN = 41
|stopniE = 20 |minutE = 08 |sekundE = 04
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Brzydowo''' (niem. ''Seubersdorf'') – wieś położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Świątki (gmina wiejska)|gminie Świątki]].
 
Zobacz też: [[Brzydowo (gmina Ostróda)]]
==Położenie==
Miejscowość położona jest w zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 10 km na zachód od [[Świątki|Świątek]].

==Dzieje miejscowości==
Brzydowo było już wzmiankowane w źródłach od 1401 roku. Była to wieś czynszowa z 70 łanami występująca w dokumentach pod nazwą Sifridisdorf. Okresowo należała do Ponar. W 1782 roku we wsi odnotowano 39 domów, natomiast w 1858 roku w 76 gospodarstwach domowych było 634 mieszkańców. W latach 1937-39 było 654 mieszkańców. 
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.

==Multimedia==
{{#ev:youtube|MvAmGsoWskE|500|left|Film udostępniony w ramach projektu [http://rkf.warmia.mazury.pl/ Regionalna Kronika Filmowa]}}

{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
''Morąg. Z dziejów miasta i powiatu'', Olsztyn 1973 
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Świątki (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Zezuj

2026-09-23T06:26:37Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Zezuj
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 14<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Zezuj” (ID BDL 042815614112-0489099; SIMC 0489099; wartość 14), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 39 |sekundN =
|stopniE = 20 |minutE = 23 |sekundE =
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Zezuj''' (niem. ''Sensujen'' lub ''Sensugen'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]]. Wraz z miejscowością [[Miodówko]] tworzy sołectwo Miodówko - Zezuj.
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 7 km na południowy-zachód od [[Stawiguda|Stawigudy]], przy drodze krajowej nr 51, nad jeziorem [[Jezioro Wymój|Wymój]].

==Dzieje miejscowości==
Niewielka wieś umieszczona w ''Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', aczkolwiek bez żadnych szczegółów<ref>[https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/575 dir.icm.edu.pl] [23.09.2026]</ref>.

W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Wymój

2026-09-23T06:20:52Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Wymój
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 234<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Wymój” (ID BDL 042815614112-0489082; SIMC 0489082; wartość 234), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 40 |sekundN =
|stopniE = 20 |minutE = 22 |sekundE =
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Wymój''' – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]].
 
==Położenie i przynależność administracyjna==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 3 km na zachód od [[Stawiguda|Stawigudy]], nad jeziorem [[Jezioro Wymój|Wymój]].

W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.

==Dzieje miejscowości==
Wieś została lokowana 2 stycznia 1351 r., kiedy to kapituła warmińska nadała Prusowi Tucteykenowi 20 łanów na prawie chełmińskim. W Wymoju znajduje się stara szkoła, zbudowana w 1930 r. Na mocy „porozumienia o szkolnictwie”, zawartego przez ówczesne władze w 1926 r., na koloniach wymojskich powstała szkoła polska (zamknięta 20 sierpnia 1939). W 1935 r. otwarto świetlicę. Nie powiodła się natomiast próba otwarcia polskiego przedszkola. Z zapisków Edwarda Cyfusa wynika, że we wsi szczególnie dbano o kwestię wychowania młodzieży, zwłaszcza dziewcząt, które miały możliwość poznania zasad dobrego wychowania przyszłych gospodyń. W Wymoju były organizowane kursy gotowania, szydełkowania, haftu, sporządzania i podawania posiłków. Ponadto ważnym aspektem dla mieszkańców było utrzymanie religijności, porządku i prawości. Zasady te kultywowano z pokolenia na pokolenie. 

===Szkoła polska===
Staraniem polskich patriotów Katolicka Szkoła Polska została otwarta 23 października 1930 r. w prywatnym domu Marty Stinkowej. Potem przeniesiono ją do domu Makolów. Pierwszym kierownikiem był Konrad Sikora, potem Piotr Jasiek. Nauczycielami byli Małgorzata i Bolesław Chabowscy, [[Bolesław Jeziołowicz|Bolesław]] i Maria Jeziołowiczowie oraz Wiktor Bina. W czerwcu 1936 r. Wymój gościł zlot dzieci i młodzieży ze wszystkich szkół polskich na Warmii. Szkoła stale była szykanowana przez hitlerowców. Ostatecznie została zlikwidowana 20 sierpnia 1939 r. Piotr Jasiek został osadzony w Hohenbruch, Bronisław Chabowski w Stuthofie, a Wiktora Binę rozstrzelano pod Fordonem.

Po 1979 r. we wsi zamieszczono tablicę upamiętniającą szkołę polską. Zawisła ona jednak na dawnym budynku szkoły niemieckiej. <ref>Gazeta Olsztyńska z 20 maja 2016 r.</ref>

{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Edward Cyfus, ''A życie toczy się dalej'', Olsztyn 2003. 
Edward Cyfus, ''A życie toczy się dalej'' cz. 2 Olsztyn 2006. 
Georg Kellmann, ''Historia parafii Klebark Wielki, jej wiosek i okolic. Parafia pw. Znalezienia Krzyża Świętego i Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Klebarku Wielkim'', Klebark Wielki 2007. 
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Tomaszkowo

2026-09-23T06:15:25Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Tomaszkowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Tomaszkowa
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 924 (łącznie z: część Zofijówka, wieś Tomaszkowo)<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Tomaszkowo” (ID BDL 042815614112-0489053; SIMC 0489053) — wartość zbiorcza obejmująca 2 jednostki SIMC (Zofijówka | Tomaszkowo), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 25 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Tomaszkowo''' (niem. ''Thomsdorf'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
 

== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad jeziorami [[Jezioro Wulpińskie| Wulpińskim]] i [[Jezioro Świętajno| Świętajno]], w odległości 10 km na południowy zachód od [[Olsztyn| Olsztyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w roku 1349. Kapituła warmińska nadała wówczas 33 łany na [[prawo chełmińskie| prawie chełmińskim]] dwóm sołtysom – Piotrowi i Thomasowi. Swoją nazwę miejscowość zawdzięcza imieniu jednego z zasadźców. Na przestrzeni lat nazwa ulegała różnym przekształceniom: ''Thomsdorff'', ''Thomasdorf'' (1417), ''Thomesdorf'' (1518), ''Thomaskowo'' (1656), ''Thomsdorff'' (1755), ''Tomaszkowo'' (1879).

Wieś parokrotnie ucierpiała w okresie wojen polsko-krzyżackich. W pierwszej połowie XVII wieku Tomaszkowo praktycznie wyludniło się. Po pierwszej wojnie szwedzkiej połowa ziemi leżała odłogiem; po drugiej wojnie obszar opuszczonej ziemi ponownie się powiększył. Ziemię tę udało się na nowo zaludnić w latach 80. i 90. XVII wieku.

W XVI stuleciu stanowisko sołtysa było dziedziczone przez rodzinę Wróblów. W kolejnym stuleciu urząd znajdował się w rękach rodziny Poposa; w XVII wieku przeszedł na rodzinę Kłobuk, a następnie Falaszek. W miejscowości osiedlali się głównie przybysze z Mazowsza i Ziemi Chełmińskiej. Nieliczni Niemcy zazwyczaj szybko się polonizowali. Przez stulecia Tomaszkowo, [[Bartążek| Bartążek]], [[Dorotowo| Dorotowo]], [[Gągławki| Gągławki]], [[Jaroty| Jaroty]] oraz [[Ruś| Ruś]] należały do parafii [[Bartąg|bartąskiej]]. W 1772 roku wieś była zamieszkana przez 144 dorosłych i 92 dzieci.

Po przemarszu wojsk francuskich wielu mieszkańców nie było w stanie wywiązać się z finansowych powinności związanych z podatkiem za dzierżawę. Separacja gruntów przeprowadzona przez władze pruskie w 1843 roku doprowadziła do likwidacji wspólnych pastwisk, na czym ponownie ucierpieli najgorzej uposażeni rolnicy. W XIX wieku wielu parafian z Tomaszkowa zapisało się do olsztyńskiego [[Towarzystwo Wstrzemięźliwości w Olsztynie| Towarzystwa Wstrzemięźliwości]]. W roku 1861 wieś liczyła 359 Polaków i 5 Niemców. W 1895 roku liczba mieszkańców wzrosła do 576 osób. W tym czasie miejscowość miała charakter wsi rzemieślniczej.

Szkoła powstała w 1780 roku. W 1825 roku uczęszczało do niej 53 dzieci. Pierwszy budynek szkoły wzniesiono w roku 1829. Nowa szkoła została wybudowana w 1873 roku; nauczano w niej już wyłącznie po niemiecku, wyjątek stanowiła religia. W 1935 roku do placówki uczęszczało 119 dzieci.

W sierpniu 1914 roku do Tomaszkowa wkroczyli Rosjanie. Zamożniejsi mieszkańcy opuścili wieś, reszta była przygotowana do ewentualnej ucieczki. Żołnierze rosyjscy nie byli jednak wrogo nastawieni wobec miejscowych. W pobliżu Jeziora Wulpińskiego doszło do bitwy między Niemcami i Rosjanami. Tuż po zakończeniu I wojny światowej powołano do życia towarzystwo ludowe w Tomaszkowie. Prezesem został Antoni Domachowski. W czasie [[plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscytu w 1920 roku]] za Polską oddano 72 głosy; za Prusami głosowało 276 osób. Kilku spośród mieszkańców było członkami Banku Ludowego oraz należało do [[Związek Polaków w Niemczech| Związku Polaków w Niemczech]]. W 1925 roku Tomaszkowo było zamieszkane przez 528 osób.

W 1939 roku miejscowość liczyła 566 mieszkańców. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Tomaszkowa wielu miejscowych zostało deportowanych do pracy w odległych częściach Związku Radzieckiego. Po przejściu frontu pojawił się problem szabrownictwa, a przede wszystkim głód i zagrożenie epidemią tyfusu. Jednym z inicjatorów działań wspierających mieszkańców był [[Paweł Turowski]]. Jako sołtys zagwarantował opiekę sanitarną, podjął także inicjatywę założenia spółdzielni rybackiej. Po 1945 roku w Tomaszkowie powstała pierwsza [[Publiczna Szkoła Powszechna w Tomaszkowie|szkoła]] w powiecie olsztyńskim założona przez Pawła Turowskiego. W pierwszym roku funkcjonowania uczęszczało do niej 86 dzieci; trzy lata później 80. Placówka została zlikwidowana w 1996 roku.

Obecnie Tomaszkowo intensywnie rozrasta się, w miejscowości powstają liczne domy jednorodzinne. Tylko niewielka liczba mieszkańców trudni się jeszcze rolnictwem. W miejscowości działają liczne restauracje, gospodarstwa agroturystyczne, prywatne ośrodki wczasowe. Uruchomiona została świetlica wiejska.
 
==Gospodarka==
W Tomaszkowie działa firma Metakol specjalizująca się w odlewaniu żeliwnych krzyży, pomników i tablic pamiątkowych oraz firma [[Mazurskie Miody]], założona w 1964 roku.
 
==Kultura==
W miejscowości od 2005 roku działa [[Towarzystwo Sportowe "Wulpinek" w Tomaszkowie| Towarzystwo Sportowe "Wulpinek"]]. Trzy lata później zostało przekształcone w [[Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"| Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"]].
 

== Ludzie związani z miejscowością: ==
*[[Jakub Mayska]] (1844–1900) – poeta, działacz społeczny pochodzący z Tomaszkowa
*[[Piotr Sonwald]] (1860–1936) – pochodzący z Tomaszkowa znany przewodnik pielgrzymek, wchodził w skład Warmińskiej Rady Ludowej, był radnym Olsztyna
*[[lkwim: Jan Boenigk| Jan Boenigk]] (1903–1982) – urodzony w Tomaszkowie działacz społeczny, pisarz, nauczyciel
*Paweł Turowski (1892–1978) – urodzony w Tomaszkowie kronikarz dziejów wsi, autor opracowania ''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę polską jednej wsi warmińskiej'', po 1945 roku kierował miejscową szkołą, pełniąc jednocześnie funkcję sołtysa
*[[lkwim: Edward Turowski| Edward Turowski]] (1904–1972) – brat Pawła, nauczyciel, działacz społeczny i oświatowy, w latach 1952–1956 był posłem na sejm
== Zabytki ==
*cztery zabytkowe drewniane chałupy
*[[Kapliczka w Tomaszkowie| kapliczka przydrożna]] neogotycka, usytuowana na prywatnej posesji
*kapliczka przydrożna wzniesiona w stylu neogotyckim w 1887 roku
*neogotycka kapliczka przydrożna z czerwonej cegły, wzniesiona pod koniec XIX stulecia
*kapliczka przydrożna z 2. połowy XIX wieku, zbudowana z cegły, otynkowana
*neogotycka kapliczka przydrożna z dwuspadowym dachem, wzniesiona w XIX wieku
==Ciekawostki==
W okresie międzywojennym nauczyciel z Olsztyna [[Leonhard Fromm]] odkrył w pobliżu wsi znaleziska sprzed 1500 lat, w tym ślady dawnych chat.

{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Tomaszkowo – 660 lat'', Olsztyn 2009. 
Turowski Paweł,''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę ojczystą jednej wsi warmińskiej'', wstęp i oprac. Danuta i Norbert Kasparek, Olsztyn 2003. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [23.09.2026] 
[https://miedzydeskami.eatbu.com miedzydeskami.eatbu.com] [13.03.2021] 
[https://karczmawstodole.pl karczmawstodole.pl] [23.09.2026] 

 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Stawiguda

2026-09-23T06:11:14Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Stawiguda
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Stawigudy
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 2064<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Stawiguda” (ID BDL 042815614112-0489018; SIMC 0489018; wartość 2064), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 39 |sekundN = 31
|stopniE = 20 |minutE = 23 |sekundE = 59
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Stawiguda ''' (niem. ''Stabigotten'') – wieś gminna położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)|gminie Stawiguda]]. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. Aktualnie funkcję wójta sprawuje [[Irena Derdoń]]<ref>[https://www.stawiguda.pl/18/wladze-gminy stawiguda.pl] [23.09.2026].</ref>. 

== Położenie ==
Miejscowość jest położona na [[Warmia|Warmii]], w odległości 14 km od [[Olsztyn|Olsztyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Stawiguda została założona w 1357 roku na 36 włókach przez kapitułę warmińską. Zasadźcami byli dwaj [[Prusowie]]: Cristian i Surgeden. W XVI wieku miejscowość została dotkliwie zniszczona w czasie wojny polsko-krzyżackiej w latach 1519-1521. Wieś wyludniła się, część ziemi leżała odłogiem. W roku 1524 gospodarzyło w niej jedynie 6 chłopów.

W 1654 roku Stawiguda miała aż dwóch sołtysów i 14 mieszkańców. W tym czasie we wsi działała karczma. Pod koniec lat 80. XVIII wieku ówczesny biskup warmiński [[lkwim: Ignacy Krasicki|Ignacy Krasicki]] podjął próbę założenia w Stawigudzie szkoły. W tym okresie obowiązek utrzymania zarówno placówki, jak i nauczyciela spadał głównie na mieszkańców. Chłopi ze Stawigudy nie wyrazili na to zgody i pomysł zarzucono.

W drugiej połowie XIX wieku we wsi powstała polska biblioteczka [[Towarzystwo Czytelni Ludowych|Towarzystwa Czytelni Ludowych]]. W 1881 roku w miejscowości utworzono jednostkę Ochotniczej Straży Pożarnej. W okresie II wojny światowej hitlerowcy założyli w miejscowości podobóz dla rosyjskich i włoskich jeńców wojennych. Po zakończeniu wojny Stawiguda uzyskała statu wsi gminnej.

W latach 1972-1989 w miejscowości działał [[Komitet Gminny PZPR w Stawigudzie|Komitet Gminny PZPR]]. W Stawigudzie istniała lecznica weterynaryjna, niepubliczny zakład opieki zdrowotnej, apteka, Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej.

==Gospodarka==
*CEDAT spółka z o.o.
*KARO - Okna drewniane
*P.P.-H.-U. Zakład Drzewny Andrzej Brewka
*PGB Polterm Przedsiębiorstwo Realizacji Inwestycji Przemysłowych i Ciepłowniczych Sp. z o.o.
*Zakład Stolarski - Paweł i Alicja Kotwiccy
==Kultura==
*[[Gminny Ośrodek Kultury w Stawigudzie|Gminny Ośrodek Kultury]]
*[[Biblioteka Publiczna Gminy Stawiguda|Biblioteka Publiczna Gminy Stawiguda]]
*[[lkwim:Chór Legenda ze Stawigudy|Chór "Legenda"]]
*[[lkwim:Gminne Spotkania Artystyczne w Stawigudzie|Gminne Spotkania Artystyczne]]
*[[lkwim:Gminny Przegląd Grup Kolędujących w Stawigudzie|Gminny Przegląd Grup Kolędujących]]
*[[lkwim:Jesienne Prezentacje Poetyckie w Stawigudzie|Jesienne Prezentacje Poetyckie]]
*[[lkwim:Wydawnictwo Solaris|Wydawnictwo Solaris]]
*[[lkwim:Warmiński Przegląd Chórów i Zespołów Śpiewaczych Kurlantka|Warmiński Przegląd Chórów i Zespołów Śpiewaczych Kurlantka]]
==Organizacje i stowarzyszenia==
*[[Warmiński Związek Gmin]]
*[[Stowarzyszenie "Dom Warmiński"]]
*[[Lokalna Grupa Rybacka "Pojezierze Olsztyńskie"]]
*[[Lokalna Grupa Działania Stowarzyszenie "Południowa Warmia"]]
*[[Towarzystwo Rozwoju Gminy Stawiguda "Wspólny Dom"]]
==Religia==
*[[Parafia pw. św. Jakuba Starszego Apostoła w Stawigudzie]]
== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Andrzej Zbigniew Nowak]]
*[[Monika Pietkiewicz]]
*[[Zbigniew Pietkiewicz]]
*[[Bogdan Michalewski]]
*[[Jarosław Bako]]
*[[Tomasz Szałanda]]
*[[Ryszard Andrukiewicz]]
*[[lkwim:Wiktor Lech Żołnierek|Wiktor Lech Żołnierek]]
*[[lkwim:Elżbieta Dąbrowska|Elżbieta Dąbrowska]]
*[[lkwim:Daria Kozłowska-Wrona|Daria Kozłowska-Wrona]]
==Edukacja==
*[[Szkoła Podstawowa w Stawigudzie]] przy Zespole Szkolno-Przedszkolnym
*[[Publiczne Gimnazjum w Stawigudzie|Publiczne Gimnazjum]]
==Turystyka==
*[[Rezerwat Las Warmiński]]
*Trasa rowerowa biało-zielona: Stawiguda - [[Nowa Stawiguda]] - [[Pluski]] - [[Łańsk]] - [[Gągławki]] - [[Bartąg]] - [[Olsztyn]]
*Trasa rowerowa biało-czerwona: [[Gągławki]] - [[Dorotowo]] - [[Majdy]] - [[Kręsk]] - Stawiguda
== Zabytki ==
*[[Kapliczki w Stawigudzie]]
*Dom nr 163 z 2. połowy XIX w.
*Dom nr 171 z 1908 r.
*Kaplica wzniesiona w 1897 r.
*[[Kościół pw. św. Jakuba Starszego Apostoła w Stawigudzie|Kościół pw. św. Jakuba Starszego Apostoła]], wzniesiony w 1933 r.
*Cmentarz kościelny
*Drewniane chałupy nr 11, 14,56 wzniesione w XIX w.
{{Przypisy}}
<references/>
== Zobacz też ==
*[[Referendum w Stawigudzie 2012]]
== Bibliografia ==
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. I-II, Olsztyn 2010-2011. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
Chłosta Jan, ''650 lat Stawigudy'', Olsztyn 2007. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://www.gok.stawiguda.pl Gminny Ośrodek Kultury w Stawigudzie] [23.09.2026] 
[http://www.stawiguda.bil-wm.pl/ Baza Informacji Lokalnej] [14.12.2014] 
[https://www.stawiguda.pl/16/historia Historia wsi na stronie Gminy Stawiguda] [23.09.2026] 
 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie gminne]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Rybaki

2026-09-23T06:06:14Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Rybaki
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 45
|rok = 2014
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 35 |sekundN = 22
|stopniE = 20 |minutE = 28 |sekundE = 13
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Rybaki''' – wieś położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]]. Wraz z miejscowością [[Pluski]] tworzy sołectwo Pluski-Rybaki<ref name="p1"/>. Funkcję sołtysa sprawuje [[Justyna Reisenberg]]<ref name="p1"/>
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 11 km na południowy-wschód od [[Stawiguda|Stawigudy]], nad zachodnim brzegiem Jeziora [[Jezioro Łańskie|Łańskiego]].

==Dzieje miejscowości==
Na terenie przyszłej wsi widoczne osadnictwo wczesnopruskie. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
''Historia Warmii i Mazur'', pod red. S. Achremczyka, t. 1, Pradzieje - 1772, Olsztyn 2010. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[http://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [10.02.2015] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Ruś

2026-09-23T06:00:01Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Ruś
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Rusi
|zdjęcie = Ruś. Tradycyjna kapliczka.jpg
|opis zdjęcia = Ruś. Tradycyjna kapliczka. Fot. S. Czachorowski. Źródło: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kapliczka_w_Rusi97.JPG File:Kapliczka w Rusi97.JPG – Wikimedia Commons] [23.09.2026]
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 515<ref name="bdl_nsp2021">[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Ruś” (ID BDL 042815614112-0488987; SIMC 0488987; wartość 515), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 41 |sekundN = 31
|stopniE = 20 |minutE =29 |sekundE = 37
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Ruś''' (niem. ''Reussen'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

 
== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 7 km na południe od [[Olsztyn|Olsztyna]], nad rzeką [[Rzeka Łyna|Łyną]], w pobliżu [[Jezioro Kielarskie| Jeziora Kielarskiego]].
 
== Dzieje miejscowości ==
Miejscowość została lokowana przez [[kapituła warmińska|kapitułę warmińską]] w 1374 roku. Na terenie przyszłej wsi zostali osadzeni [[Prusowie|pruscy]] bartnicy: Jerzy, Michał, Mikołaj, Ludwik oraz Piotr. Poza bartnikami Ruś zamieszkiwali rybacy, rolnicy i młynarze. Od XIV wieku w Rusi funkcjonowało kilka młynów. Ze względu na swoje położenie była określana mianem Warmińskiej Szwajcarii. Nazwa wsi ma pruskie korzenie. W 1594 roku miejscowy kotlarz, niejaki Marcin Schimmelpfenig, otrzymał pozwolenie na budowę kolejnego we wsi młyna. W XVI stuleciu w miejscowości działał również tartak. W czasie wojen szwedzkich Ruś dotkliwie ucierpiała – Szwedzi dwukrotnie podpalili wieś. Kolejne stulecie sprowadziło na miejscowość [[epidemia dżumy 1709-1711| epidemię dżumy]], w wyniku której zmarła część mieszkańców. W 1783 roku Ruś składała się z 12 budynków mieszkalnych.

W XIX wieku w Rusi pojawiła się grupa nowych osadników przybywających z terenu powiatu lidzbarskiego. Około 1838 roku w Rusi wybudowano szkołę, w której nauczano po polsku do 1873 roku. W 1861 roku wieś liczyła 391 katolików, 12 ewangelików i 4 Żydów; w tym 360 mieszkańców posługiwało się językiem polskim.

W 2. połowie XIX wieku w Rusi powstał ważny ośrodek handlu drewnem. W 1892 roku uruchomiona została biblioteka polska [[Towarzystwo Czytelni Ludowych| Towarzystwa Czytelni Ludowych]]. W [[plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscycie 1920 roku]] za Prusami oddano 387 głosów, natomiast za Polską – 37. W okresie międzywojennym założono Ochotniczą Straż Pożarną oraz wzniesiono budynek remizy. Po zakończeniu II wojny światowej Ruś stała się wsią sołecką; w miejscowości uruchomiono również szkołę. Budynek szkoły został odnowiony w 1999 roku dzięki wsparciu Warmiaków zamieszkałych w Niemczech.

Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku, miejscowość liczyła 515 osób.<ref name="bdl_nsp2021" />

Liczba mieszkańców na przestrzeni lat:
*1817 – 94 osoby
*1846 – 230 osób
*1871 – 562 osoby
*1895 – 690 osób
*1925 – 768 osób
*1939 – 870 osób

==Edukacja==
W miejscowości działa [[Szkoła Podstawowa w Rusi|szkoła podstawowa]].
 

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Antoni Neuman]] (1901–1974) – urodzony w Rusi działacz oświatowy, nauczyciel
*[[lkwim:Adam Cieślak|Adam Cieślak]] (ur. 1981) – rzeźbiarz, mieszka w Olsztynie i w Rusi
== Zabytki ==
*tradycyjna kapliczka warmińska
*przykłady budownictwa drewnianego i murowanego z drugiej połowy XIX i pierwszej połowy XX wieku, m.in. trzy chałupy (nr 39, 30 i 62) oraz dwie chałupy bliźniacze (nr 27 i 28)
*młyn wodny
{{Przypisy}}
<references/>
== Zobacz też ==
[[Ruś (gmina Morąg)]]
 
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002. 
''Ruś nad Łyną'', praca zbiorowa, Olsztyn 2004. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [23.09.2026] 
 

[[Kategoria: Miejscowość]][[Kategoria: Powiat olsztyński]][[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Pluski

2026-09-23T05:56:45Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Pluski
|herb wsi = pluski_herb.gif
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia = Źródło: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pluski_smp01.gif File:Pluski smp01.gif – Wikimedia Commons] [23.09.2026]
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 368<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Pluski” (ID BDL 042815614112-0488964; SIMC 0488964; wartość 368), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 36 |sekundN =
|stopniE = 20 |minutE = 25 |sekundE =
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Pluski''' (niem. ''Plauzig'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]]. Wraz z miejscowością [[Rybaki]] tworzy sołectwo Pluski-Rybaki.
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 7,5 km na południe od [[Stawiguda|Stawigudy]], nad jeziorem [[Jezioro Pluszne Wielkie|Pluszne Wielkie]].

==Dzieje miejscowości==
Wieś lokowana w 1407 roku. Nazwa wywodzi się od Pluczk (prawdopodobnie od pruskiego pleu – płynąć). Akt lokacyjny podpisali dziekan Bartłomiej i reprezentujący Parafię Gryźliny Kantor Jan, a pierwszym sołtysem został Stefan Dowgel. Osadnictwo na terenie wsi widoczne jednak już w czasach staropruskich. Okolice jeziora Pluszne mają długą historię. Archeologicznie zostały potwierdzone liczne ślady obecności człowieka, w tym pozostałości dawnych osad i cmentarzysk ludów bałtyjskich, pochodzące z czasów na długo przed Chrystusem. Można tu natrafić na ślady Gotów, Galindów, Jaćwingów, Prusów, a także późniejszych mieszkańców Warmii. Od II pokoju toruńskiego w 1466 roku aż do I rozbioru w 1772 r. Warmia należała do Polski jako część [[Prusy Królewskie|Prus Królewskich]]. Gdy pozostała część Prus stała się protestancka po 1525 roku, Warmia, jako część Polski, pozostała katolicka, będąc zarządzana przez polskiego biskupa, mającego siedzibę w Lidzbarku Warmińskim (Heilsberg). W 1582 roku kapituła warmińska odkupiła od Henryka Preussa prawa prowadzenia karczmy w tej wsi.

Granica Warmii przebiegała po części przez jezioro Pluszne. Gdy Konrad Mazowiecki ze względów politycznych na początku XIII wieku sprowadził na te ziemie zakon krzyżacki do walki z narodem pogańskich Prusów. Wsie były zamieszkane nie tylko przez pozostałości ludów pruskich, ale przez ludność, która napłynęła z różnych kierunków, głównie z Mazowsza. Dotyczyło to nie tylko [[Warmia|Warmii]], ale i [[Mazury|Mazur]]. W tym kontekście niezrozumiały może się wydać fakt, że po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w [[Plebiscyt 1920|plebiscycie w 1920 roku]] przytłaczająca większość polskojęzycznych mieszkańców tych terenów opowiedziała się za administracją niemiecką, a nie polską. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. II, Olsztyn 2011. 
Georg Kellmann, ''Historia parafii Klebark Wielki, jej wiosek i okolic. Parafia pw. Znalezienia Krzyża Świętego i Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Klebarku Wielkim'', Klebark Wielki 2007. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Miodówko

2026-09-23T05:52:33Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Miodówko
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Miodówka
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 145<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Miodówko” (ID BDL 042815614112-0488958; SIMC 0488958; wartość 145), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 38 |sekundN = 22
|stopniE = 20 |minutE = 23 |sekundE = 12
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Miodówko''' (niem. ''Mniodowko'', od 1932 r. ''Honigswalde'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

 
== Położenie==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad [[Rzeka Pasłęka|Pasłęką]] i jeziorem [[Jezioro Miodówko|Miodówko]], 2,5 km na południowy zachód od [[Stawiguda|Stawigudy]]; przebiega przez nią droga krajowa nr 51 oraz linia kolejowa na odcinku [[Olsztyn]] – [[Olsztynek]].
 
== Dzieje miejscowości ==
Miejscowość powstała na gruntach należących pierwotnie do wsi [[Gryźliny]]. Wieś została założona w 1598 roku i początkowo była zamieszkana przez bartników, którzy zaopatrywali olsztyński zamek. Bartnikom wieś zawdzięcza swoją nazwę. Polska nazwa miejscowości została utrzymana do 1932 roku, kiedy to wprowadzono jej niemiecką wersję – ''Honigswalde'' – będącą kalką oryginalnej polskiej nazwy.

W 1834 roku Miodówko składało się z 7 gospodarstw. W tym czasie większość mieszkańców zatrudniona była w miejscowych smolarniach, pracowała przy wyrębie drewna lub trudniła się połowem ryb. Wieś była wówczas zamieszkana w większości przez Polaków. W 1861 roku językiem polskim posługiwało się 185 mieszkańców, w tym 18 wyznania ewangelickiego.

Po zakończeniu I wojny światowej 62 dzieci pragnęło podjąć naukę w polskiej szkole, do utworzenia placówki jednak nie doszło. W [[plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscycie 1920 roku]] za Polską oddano 45 głosów, natomiast za Prusami – 136. Trzech mieszkańców Miodówka należało do [[Związek Polaków w Niemczech| Związku Polaków w Niemczech]]: [[Jan Hanowski]], [[Paweł Prass]], [[Józef Turowski]]. Kolejne trzy osoby były członkami Banku Ludowego w Olsztynie. Przed wybuchem II wojny światowej do miejscowej niemieckiej szkoły uczęszczało 45 dzieci. Znane są nazwiska ówczesnych nauczycieli, którymi byli kolejno: Bruno Burchert, Franz Marienfeld, Peter Naczey. W 1939 roku Miodówko było zamieszkane przez 265 osób.

Po 1945 roku wieś weszła w skład gminy Gryźliny, a od 1946 roku znalazła się w administracyjnych granicach gminy Stawiguda. Polska szkoła została uruchomiona 1 kwietnia 1946 roku i funkcjonowała do roku 1952.

Liczba mieszkańców na przestrzeni lat:
*1846 – 169 osób
*1871 – 204 osoby
*1895 – 257 osób
*1925 – 267 osób

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[lkwim: Anna Romankiewicz| Anna Romankiewicz]] (ur. 1966) – trener tańca sportowego, członek Polskiego Towarzystwa Tanecznego, wraz z mężem [[lkwim: Lech Romankiewicz| Lechem Romankiewiczem]] (ur. 1963) dziesięciokrotnie sięgnęli po tytuł Mistrzów Polski; małżeństwo mieszka w Miodówku
*[[lkwim: Łukasz Zedlewski| Łukasz Zedlewski]] (ur. 1989) – malarz i grafik, zamieszkały w Miodówku
== Zabytki ==
*tradycyjna warmińska kapliczka z dzwonniczką, wzniesiona pod koniec XIX wieku
*kapliczka przydrożna z czerwonej cegły, wzniesiona w XIX stuleciu
{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Gryźliny – wieś u źródeł Pasłęki'', Olsztyn 2008. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [23.09.2026] 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1501-1600]]

Majdy

2026-09-22T17:06:28Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Majdy
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 198<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Majdy” (ID BDL 042815614112-0488941; SIMC 0488941; wartość 198), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 41 |sekundN = 46
|stopniE = 20 |minutE = 23 |sekundE = 01
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Majdy''' (niem. ''Mauden'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]]. Wraz z miejscowością [[Kręsk]] tworzy sołectwo Majdy - Kręsk.
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 6 km na północny-zachód od [[Stawiguda|Stawigudy]], nad Jeziorem [[Jezioro Wulpińskie|Wulpińskim]].

==Dzieje miejscowości==
Wieś była lokowana na prawie pruskim w 1436 r. jako majątek rycerski na 12 włókach. Akt lokacyjny otrzymał niejaki Mikołaj. W 1534 roku kapituła warmińska zmieniła prawo pruskie na prawo magdeburskie, a w tym czasie majątek był własnością rycerza Bertranda von Borck z [[Olsztyn|Olsztyna]]<ref>[https://pl.wikipedia.org/wiki/Majdy Majdy – Wikipedia] [22.09.2026]</ref>.
Według lustracji dóbr z 1656 roku we wsi 10 włók osadzonych na prawie magdeburskim trzymał Gąsiorowski. Był tam też 1 wolny (1 Freier). W 1864 roku było we wsi 15 domów, w których mieszkało 110 katolików i 1 Żyd. Wszyscy katolicy byli Polakami<ref>[https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/919 dir.icm.edu.pl] [22.09.2026]</ref>.

W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [22.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Kręsk

2026-09-22T17:00:52Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Kręsk
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 32<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Kręsk” (ID BDL 042815614112-0488935; SIMC 0488935; wartość 32), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 42 |sekundN = 05
|stopniE = 20 |minutE = 22 |sekundE = 23
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Kręsk''' – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]]. Wraz z miejscowością [[Majdy]] tworzy sołectwo Majdy - Kręsk.
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 7 km na północny-zachód od [[Stawiguda|Stawigudy]], nad Jeziorem [[Jezioro Wulpińskie|Wulpińskim]].

==Dzieje miejscowości==
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [22.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Jaroty

2026-09-22T16:58:07Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Jaroty
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Jarot
|zdjęcie = Wieś Jaroty.jpg
|opis zdjęcia = Wieś Jaroty. Autor: Serdelll. Źródło: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kolonia_Jaroty.jpg File:Kolonia Jaroty.jpg – Wikimedia Commons] [22.09.2026]
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 3025<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Jaroty” (ID BDL 042815614112-0488929; SIMC 0488929; wartość 3025), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 54
|stopniE = 20 |minutE = 29 |sekundE = 14
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Jaroty''' (niem. ''Jommersdorf'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. Jest to kolonia dawnej wsi Jaroty, której tereny przyłączono do [[Olsztyn|Olsztyna]]. Obecnie stanowi samodzielne sołectwo.

 

== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad [[Rzeka Łyna|Łyną]]. Przylega do południowo-zachodnich przedmieść Olsztyna.
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w 1342 roku z inicjatywy biskupa [[Herman z Pragi| Hermana z Pragi]]. Przywilej lokacyjny został wystawiony dla [[Prusowie|Prusa]] Jomena. Nadanie obejmowało 40 łanów ziemi. W dokumencie podano również nazwę przyszłej wsi – Jomendorf (tj. wieś Jomena). W gwarze warmińskiej została ona przekształcona na Jondorf. W 1363 roku kapituła zatwierdziła sprzedaż sołectwa przez Jomena. Nowym sołtysem został wówczas Prus o imieniu Preydowe. Wieś została zasiedlona przez wolnych Prusów, podobnie jak pobliski [[Bartążek]].

Pierwszy osadnik polski odnotowany został w 1486 roku. Zwiększony napływ osadników z Polski rozpoczął się jednak dopiero w latach 20. XVI wieku, kiedy funkcję administratora kapituły warmińskiej pełnił [[lkwim: Mikołaj Kopernik| Mikołaj Kopernik]]. W połowie XVI wieku Jaroty posiadały dwóch sołtysów; do 1772 roku jedno sołectwo należało dziedzicznie do rodziny Królów, drugie natomiast do 1672 roku znajdowało się w rękach Derdaków, a następnie Mateblowskich. Pod koniec XVI stulecia doszło do przeniesienia części wolnych Prusów z Bartążka do Jarot; opuszczona ziemia została włączona do utworzonego folwarku kapituły. Wojny szwedzkie doprowadziły do znacznego wyludnienia miejscowości. 24 łany z 34 należących do chłopów leżały odłogiem. W XVII i XVIII stuleciu miejscowa karczma należała do rodziny Kościeszów. Wieś leżała przy trakcie, którym biskupi podróżowali z Warszawy do rezydencji w [[Lidzbark Warmiński| Lidzbarku Warmińskim]]. W 1818 roku miejscowość liczyła 220 mieszkańców.

W połowie XIX wieku jednemu z mieszkańców wsi, Janowi Czodrowskiemu, miała się ukazać Matka Boska, która zwróciła się do niego z poleceniem wybudowania kaplicy w Jarotach. Budowla została poświęcona około 1885 roku przez zarządcę parafii bartąskiej, ks. Jana Jabłońskiego. Pierwsza msza została odprawiona 23 stycznia 1889 roku przez urodzonego w Jarotach ks. [[lkwim: Walenty Barczewski| Walentego Barczewskiego]]. Po śmierci Czodorowskiego obowiązek opieki nad kaplicą przeszedł na rodzinę Hinzów.

W 1861 roku miejscowość była zamieszkana przez 411 katolików i 3 ewangelików; 396 osób posługiwało się językiem polskim. 1 czerwca 1863 tuż za Jarotami aresztowano [[lkwim: Wojciech Kętrzyński| Wojciecha Kętrzyńskiego]] przewożącego broń dla powstańców. W czasie [[plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscytu 1920 roku]] za Prusami oddano 384 głosów; za Polską – 78. W latach 1930–1939 w Jarotach działała [[Katolicka Szkoła Polska w Jarotach|polska szkoła]], drużyna harcerska, Towarzystwo Młodzieży oraz Towarzystwo Kobiet Polskich. W 1939 roku miejscowość była zamieszkana przez 904 osoby.
W czasie II wojny światowej w Jarotach przebywali przymusowi robotnicy, zarówno Polacy jak i Francuzi. W 1944 roku do miejscowości przybyli ewakuowani mieszkańcy [[Powiat węgorzewski|powiatu węgorzewskiego]]. Jesienią tego roku do Jarot przybyli mieszkańcy wsi [[Długie]] w [[Powiat ełcki|powiecie ełckim]]. Większość mieszkańców została ewakuowana dopiero 21 stycznia 1945 roku. Ci, którzy pozostali, stali się świadkami i ofiarami brutalnych działań żołnierzy radzieckich. Wielu mieszkańców zostało wysiedlonych w latach 1945–1947.
 

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Alfons Barczewski]] (1910–1971) – adwokat, działacz oświatowy, nauczyciel
*[[Alojzy Barczewski]] (1898–1973) – działacz warmiński, nauczyciel
*[[Walenty Barczewski]] (1856–1928) – urodzony w Jarotach duchowny katolicki, działacz narodowy, historyk i etnograf
*[[lkwim: Johannes Gehrmann|Johannes Gehrmann]] (1933–2004) – urodzony we wsi Jaroty katolicki duchowny, redaktor i działacz społeczny
*[[Lucjan Latosiński]] (1885– ?) – nauczyciel szkół polskich w Niemczech, kierownik szkoły polskiej w Jarotach.
*[[Herbert Monkowski]] (ur. 1934) – działacz społeczny, prezes Stowarzyszenia Byłych Mieszkańców Powiatu Olsztyńskiego w Niemczech.
*[[Konrad Sikora]] (1902–1975) – nauczyciel
*[[Georg Sterzinsky]] (1936–2011) – kardynał, biskup Berlina, w Jarotach spędził wczesne dzieciństwo; jego rodzina została wysiedlona do Niemiec w 1946 roku
== Zabytki ==
*[[lkwim: Kaplica pw. Matki Bożej Szkaplerznej w Jarotach|Kaplica pw. Matki Bożej Szkaplerznej]] wzniesiona w 1883 roku
== Zobacz też ==
*[[Jaroty (Olsztyn)|Jaroty]] – dzielnica Olsztyna
{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002. 
Jasiński Janusz, Magdziarz Bronisław, ''Jaroty – wieś, kapliczka, kościół'', Olsztyn 1994. 

[[Kategoria: Miejscowość]][[Kategoria: Powiat olsztyński]][[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Gągławki

2026-09-22T16:55:57Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Gągławki
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 247<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Gągławki” (ID BDL 042815614112-0488881; SIMC 0488881; wartość 247), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 41 |sekundN = 12
|stopniE = 20 |minutE = 27 |sekundE = 14
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Gągławki''' – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około10 km na północny-wschód od [[Stawiguda|Stawigudy]].

==Dzieje miejscowości==
Wieś Gągławki została założona jako majątek rycersk na 10 włókach w 1348 roku. Nadanie na prawie pruskim otrzymali bracia, Prusowie: Glanden, Tulekoyten, Sansagen, Mecruten i Golti. Informacje o właścicielach zachowały się od XVI w., w 1538 właścicielem był Jan von der Tappelbude. Około 1619 roku majątek dostał Edward Gądłowski z Ornety. Po jego śmierci własność przeszła w ręce kapituły. Następnym właścicielem był Bogusław Domaradzki, a od 1714 roku Franciszek Domlem. W 1738 r. wieś była już na prawie chełmińskim. Kolejnym właścicielem majątku został Baltazar Gerith, który był tez burmistrzem Olsztyna, a po jego śmierci wdowa – Anna Barbara – która poślubiła Józefa Kalnassę. Przez koligacje Gągławki przeszły w ręce rodziny Grzymałów, a w XIX w. były własnością Pannwitzów i następnie Weitigów. 
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
''Ruś nad Łyną'', Olsztyn 2004. 
Georg Kellmann, ''Historia parafii Klebark Wielki, jej wiosek i okolic. Parafia pw. Znalezienia Krzyża Świętego i Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Klebarku Wielkim'', Klebark Wielki 2007 
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [22.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Gryźliny (gmina Stawiguda)

2026-09-22T16:52:27Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Gryźliny
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Gryźlin
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 638<ref name="bdl_nsp2021">[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Gryźliny” (ID BDL 042815614112-0488906; SIMC 0488906; wartość 638), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 37 |sekundN = 06
|stopniE = 20 |minutE = 20 |sekundE = 26
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
[[Image:Gryźliny kościół.jpeg|thumb|right|300px|Gryźliny, kościół pw. św. Wawrzyńca Fot. Janusz Gerszberg]]
''' Gryźliny''' (niem. ''Grieslienen'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)|gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
W roku 2012 miejscowość była zamieszkana przez 552 osoby.
 
== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad [[Rzeka Pasłęka|Pasłęką]] oraz nad brzegiem [[Jezioro Pluszne|Jeziora Plusznego]], 5,5 km na południowy zachód od [[Stawiguda|Stawigudy]]; przebiega przez nią droga krajowa nr 51 oraz linia kolejowa na odcinku [[Olsztyn]] – [[Olsztynek]].

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została lokowana przez kapitułę warmińską w roku 1358. Nadanie obejmowało obszar 60 włók na [[prawo chełmińskie| prawie chełmińskim]]. Odbiorcą nadania był zasadźca Jan Kogeler. Nazwa wsi ulegała przekształceniom na przestrzeni lat: ''Wisenthal'', ''Greseling'' (1517), ''Krissling'' (1576), ''Griesslinen'' (1755). Gryźliny kilkakrotnie uległy zniszczoniom w czasie wojen polsko-krzyżackich. Miejscowy kościół wzniesiony w XV stuleciu również uległ zniszczeniu. Do jego odbudowy doszło w 1573 roku. Siedem lat później świątynię konsekrował biskup [[lkwim: Marcin Kromer| Marcin Kromer]].

W XVII stuleciu miejscowość bezpośrednio odczuła skutki wojen szwedzkich. W 1633 roku do Gryźlin przybyli żołnierze z Korony przygotowujący się do wyprawy na Moskwę. Wieś dotkliwie odczuła okres stacjonowania kozaków bezceremonialnie pustoszących domy i zagrody. Kolejnym nieszczęściem stało się przybycie szwedzkiego wojska rekwirującego niemalże całą dostępną żywność. Na początku XVIII wieku Gryźliny zostały spustoszone przez [[epidemia dżumy 1709-1711| epidemię dżumy]].

Po zaborze [[Warmia|Warmii]] w Gryźlinach mieszkały 203 osoby. W 1783 roku wieś składała się z 39 budynków mieszkalnych. Przed 1791 rokiem w miejscowości powstała pierwsza szkoła. Szkołę murowaną wybudowano około 1817 roku. W 1818 roku Gryźliny liczyły 215 mieszkańców. W 1861 roku miejscowość była zamieszkana przez 457 katolików i 2 ewangelików. Wszyscy posługiwali się językiem polskim. W 1881 roku doszło do założenia biblioteczki [[Towarzystwo Czytelni Ludowych| Towarzystwa Czytelni Ludowych]]. Dziesięć lat później powstało polskie kółko rolnicze. W 1887 roku uruchomiono połączenie kolejowe między Olsztynem i [[Olsztynek|Olsztynkiem]], a w Gryźlinach wybudowano dworzec.

W XIX wieku miejscowość szczególnie mocno związała się z olsztyńskim [[Towarzystwo Wstrzemięźliwości w Olsztynie| Towarzystwem Wstrzemięźliwości]], do którego należało około 900 mieszkańców wsi. Po zakończeniu I wojny światowej w Gryźlinach założono kasę pożyczkowo-oszczędnościową (1919). W [[Plebiscyt na Warmii i Mazurach|plebiscycie 1920 roku]] za Polską oddano 176 głosów. Za Prusami Wschodnimi głosowało 276 osób.

W latach 1937–1938 w pobliżu Gryźlin zbudowano lotnisko wojskowe Luftwaffe. 1 września 1939 roku z miejscowego lotniska startowały samoloty, które zrzucały bomby na polskie miasta, w tym Warszawę. W czasie wojny szkolono tu niemieckich pilotów, a samo Jezioro Pluszne przekształcono w poligon doświadczalny. W 1939 roku wieś była zamieszkana przez 939 osób.

Po zakończeniu II wojny światowej Gryźliny stały się wsią sołecką. Uruchomiono szkołę, bibliotekę, kilka sklepów. Od 1948 roku we wsi działał Państwowy Dom Dziecka, którego patronem w 1973 roku został [[lwim: Michał Lengowski|Michał Lengowski]]. Po 1952 roku zamknięto miejscowe lotnisko wykorzystywane po wojnie przez polskie wojsko. W 1998 roku wieś była zamieszkana przez 582 osoby.

Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku, miejscowość liczyła 638 osób.<ref name="bdl_nsp2021" />

W miejscowości działa obecnie Zajazd Gryźliński. Gryźliny od kilku lat słyną z organizowanego cyklicznie [[lkwim: Rodzinny Piknik Lotniczy – Gryźliny 2009| Rodzinnego Pikniku Lotniczego]].
 

==Edukacja==
*[[Szkoła Podstawowa w Gryźlinach| Publiczna Szkoła Podstawowa SPSK im. Jana Baczewskiego w Gryźlinach]].
== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Julius Dinder]] (1830-1890) – duchowny rzymskokatolicki, kanonik warmiński, arcybiskup poznański i gnieźnieński, proboszcz miejscowej [[Parafia pw. św. Wawrzyńca w Gryźlinach|parafii]] (1865 r.).
*[[Jan Baczewski]] (1890–1958) – działacz narodowy, poseł do sejmu pruskiego, autor pamiętnika ''Wspomnienia Warmiaka]''.
*[[Robert Bilitewski]] (1859–1935) – duchowny katolicki, administrator miejscowej parafii, działacz społeczny walczący o zachowanie języka polskiego w szkole i kościele. W wyniku interwencji biskupa [[Andrzej Thiel|Andrzeja Thiela]] w roku 1903 Bilitewski został przeniesiony w niemieckie rejony [[Warmia|Warmii]].
*[[Franciszek Klimek]] (1884–1941) – urodzony w Gryźlinach działacz narodowy i pedagog, wicestarosta grudziądzki, nauczyciel w lubawskim gimnazjum; zginął w Dachau.
*[[Anna Kiwitt-Samulowska]] (1907–1982) – przedszkolanka w polskich ochronkach w byłych Prusach Wschodnich, wychowawczyni przedszkolna na Warmii.

==Sport==
*[[KS Strażak Gryźliny]]
== Zabytki ==
*[[lkwim: Kościół pw. św. Wawrzyńca w Gryźlinach|kościół pw. św. Wawrzyńca]] wybudowany w 2. połowie XIV wieku
*cztery zabytkowe drewniane chałupy z XIX wieku
*przydrożne kapliczki warmińskie z początku XX stulecia
*cmentarz przykościelny
*mogiła zbiorowa zlokalizowana na cmentarzu przykościelnym; miejsce spoczynku 48 żołnierzy niemieckich i 132 żołnierzy rosyjskich, poległych w dniach 28–29 sierpnia 1914 roku

==Multimedia==
{{#ev:youtube|8Xjl-gY1GJQ|500|left|Film udostępniony w ramach projektu [http://rkf.warmia.mazury.pl/ Regionalna Kronika Filmowa]}}

{{Przypisy}}
<references/>
== Zobacz też ==
*[[Gryźliny (gmina Nowe Miasto Lubawskie)]]
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Gryźliny – wieś u źródeł Pasłęki'', Olsztyn 2008. 
Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002. 
''Kościoły i kaplice Archidiecezji Warmińskiej'', tom I, ''Święta Warmia'', Olsztyn 1999. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [22.09.2026] 
[http://parafiagryzliny.hekko.pl/o-parafii/| Parafia pw. św. Wawrzyńca w Gryźlinach] [05.03.2014] 
[https://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/?do=search&id=gry%C5%BAliny rowery.olsztyn.pl] [22.09.2026] 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Dorotowo

2026-09-22T16:49:04Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Dorotowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Dorotowa
|zdjęcie = dorotowo.jpg
|opis zdjęcia = Dorotowo z lotu ptaka. Źródło: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dorotowo.jpg Wikimedia Commons]
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 597<ref name="bdl_nsp2021">[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Dorotowo” (ID BDL 042815614112-0488875; SIMC 0488875; wartość 597), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 41 |sekundN = 45
|stopniE = 20 |minutE = 24|sekundE = 45
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Dorotowo''' (niem. ''Darethen'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
W 2012 roku miejscowość była zamieszkana przez 419 osób.
 

Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku, miejscowość liczyła 597 osób.<ref name="bdl_nsp2021" />
== Położenie ==
Miejscowość położona na południu [[Warmia|Warmii]], w odległości 11 km na południe od [[Olsztyn|Olsztyna]], nad wschodnim brzegiem [[Jezioro Wulpińskie| Jeziora Wulpińskiego]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Przywilej lokacyjny dla Dorotowa został wystawiony przez [[kapituła warmińska|kapitułę warmińską]] w 1348 roku. Odbiorcą nadania był [[Prusowie|Prus]], niejaki Daroth, od imienia którego miejscowość wzięła swoją nazwę. W XIV i XV wieku nazwa ulegała licznym przekształceniom (''Darath'', ''Daroth'', ''Darethen'', ''Dorothowo''). Na początku XVI wieku inicjatywę zasiedlania Dorotowa podejmował [[lkwim: Mikołaj Kopernik| Mikołaj Kopernik]]. W 1783 roku wieś składała się z 21 budynków mieszkalnych. W 1827 roku została założona szkoła, w której nauczał [[Maciej Chłosta]]. W 1861 roku Dorotowo było zamieszkane przez 251 katolików i zaledwie 4 ewangelików. W tym czasie 232 mieszkańców posługiwało się językiem polskim.

W 1874 roku w miejscowości doszło do niezwykłego odkrycia. Odkopano skarb składający się z 1750 srebrnych i złotych monet rzymskich. W 1897 roku na wyspie Hertha na Jeziorze Wulpińskim została otwarta karczma – popularne wśród mieszkańców wsi miejsce niedzielnego wypoczynku. Po 1914 roku założyciel karczmy, Rogalla, stworzył tam również niewielkie muzeum, w którym gromadzono pamiątki z okresu I wojny światowej. Na początku wojny, 28 sierpnia 1914 roku, w okolicach Dorotowa doszło do potyczki między wojskami niemieckimi i rosyjskimi.

W [[plebiscyt 1920|plebiscycie 1920 roku]] w Dorotowie za Polską oddano 43 głosy, podczas gdy za Prusami opowiedziało się 243 uprawnionych do głosowania.

Liczba mieszkańców na przestrzeni lat kształtowała się następująco:
*1818 – 104 osoby
*1861 – 255 osób
*1939 – 565 osób
*1998 – 295 osób

==Gospodarka==
Obecnie w miejscowości funkcjonuje kilka gospodarstw agroturystycznych. W Dorotowie działa również Hotel Jabłoński oraz Hotel Galery 69.
 

==Kultura==
W miejscowości działa [[Stowarzyszenie na rzecz Rozwoju Dorotowa]].
 

== Ludzie związani z miejscowością: ==
*[[lkwim: Edward Cyfus|Edward Cyfus]] (ur. 1949) – urodzony w Dorotowie pisarz i popularyzator gwary oraz kultury warmińskiej
== Zabytki ==
*cmentarz wojenny zlokalizowany na północno-zachodnim skraju wsi, to miejsce spoczynku 148 żołnierzy niemieckich i 87 żołnierzy rosyjskich, poległych 28 i 29 sierpnia 1914 roku
*drewniany dom nr 19, wzniesiony na początku XX wieku – wpisany do wojewódzkiej ewidencji zabytków
*przydrożna [[Kapliczki w Dorotowie|kapliczka]] z końca XIX stulecia
*przydrożna kapliczka z przełomu XIX i XX wieku
*kapliczka znajdująca się przy drodze na [[Stawiguda|Stawigudę]], wzniesiona w 1939 roku

{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002. 
Knercer Wiktor, ''Cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej w województwie olsztyńskim'', Warszawa 1996. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [22.09.2026] 
[https://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/miejsca/1914/warminsko-mazurskie/dorotowo Olsztyńska Strona Rowerowa] [22.09.2026]
 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Bartążek

2026-09-22T16:43:11Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Bartążek
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 344<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Bartążek” (ID BDL 042815614112-0488869; SIMC 0488869; wartość 344), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 42 |sekundN = 39
|stopniE = 20 |minutE = 29 |sekundE = 48
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Bartążek''' – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około12 km na północny-wschód od [[Stawiguda|Stawigudy]], nad jeziorem [[Jezioro Bartąg|Bartąg]].

==Dzieje miejscowości==
Powstanie wsi datowane jest na pierwszą połowę XIV wieku. W 1335 roku wybudowano niewielki zameczek, wokół którego kapituła warmińska założyła własny majątek ziemski. Bartążek jest najstarszą miejscowością w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]].

W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [22.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Bartąg

2026-09-22T16:38:27Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Bartąg
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie = Bartąg nad Łyną_1a.jpg
|opis zdjęcia = Bartąg nad Łyną. Fot. Mieczysław Kalski
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 4298<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Bartąg” (ID BDL 042815614112-0488830; SIMC 0488830; wartość 4298), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 28 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Bartąg ''' (niem. ''Gross Bertung'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]].
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
 
[[File:Bartąg nad Łyną_2a.jpg|thumb|right|290px|Fot. Mieczysław Kalski
]]
== Położenie ==
Miejscowość jest położona na [[Pojezierze Olsztyńskie| Pojezierzu Olsztyńskim]], nad lewym brzegiem [[Rzeka Łyna| Łyny]], w odległości 6 km na południe od [[Olsztyn|Olsztyna]], nad [[Jezioro Bartąg| jeziorem Bartąg]].

== Dzieje miejscowości ==
Wieś lokowano w 1345 r. na obszarze dawnej osady [[Prusowie|staropruskiej]]. Wystawcą przywileju na [[Prawo chełmińskie| prawie chełmińskim]] był [[Henryk z Lutr]]. Odnowienie lokacji miało miejsce w 1463 r.

Pierwotna nazwa wsi ''Deutsche Bertung'' pojawiała się w różnych wersjach: ''Bertingshusen'', ''Bering'' (1576), ''Gross Berting'' (1701). Przez miejscowych zwana była ''Bartonkiem''. We wsi działała karczma, a w 1718 r. znajdował się tu folwark [[Kapituła warmińska|kapituły warmińskiej]] obejmujący obszar 60 łanów.

Zachowany do czasów współczesnych [[lkwim: Kościół pw. św. Jana Ewangelisty i Opatrzności Bożej w Bartągu|kościół gotycki w Bartągu]] pochodzi z drugiej poł. XIV w. Świątynia uległa zniszczeniu w XVII w. (1681). Po spaleniu została odbudowana na początku XVIII w. Konsekracji budowli w 1724 r. dokonał ówczesny biskup [[Jan Franciszek Kurdwanowski]]. W tym okresie przy kościele istniała szkoła oraz szpital. Od 1776 r. proboszczem w Bartągu był [[Tomasz Grem]], który apelował do władz o poprawę stanu szkolnictwa na [[Warmia|Warmii]].

W 1807 r. miejscowość dotkliwie przeżyła przemarsz wojsk francuskich. Po 1863 r. do Bartąga przybywali szukający schronienia powstańcy z Królestwa Polskiego. W 1861 r. na 447 mieszkańców aż 385 posługiwało się językiem polskim. W czasie [[Plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscytu w 1920 r.]] w Bartągu za Polską padło 30 głosów, natomiast za Prusami – 385.

Po zakończeniu II wojny światowej Bartąg uzyskał status wsi sołeckiej, uruchomiona została szkoła, biblioteka oraz poczta. Obecnie we wsi działa poczta oraz ośrodek zdrowia.

Liczba mieszkańców w następujących latach wynosiła:
*1818 – 277 osób
*1861 – 447 osób
*1939 – 798 osób
*1998 – 471 osób

==Edukacja==
W Bartągu funkcjonuje [[Przedszkole w Bartągu| przedszkole]].
 

==Kultura==
W Bartągu organizowany jest [[lkwim:Letni Festiwal Teatrów Wiejskich "Pod Brzozą" w Bartągu|Letni Festiwal Teatrów Wiejskich "Pod Brzozą"]]. Działa tu również [[lkwim:Stowarzyszenie "Teatr Prawie Dorosły" w Bartągu|Stowarzyszenie "Teatr Prawie Dorosły"]].

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Walenty Tolsdorf]] (1816-1905) – urodzony w Bartągu duchowny katolicki, działacz społeczny, filantrop
* Tomasz Grem – proboszcz w Bartągu, w 1781 r. założył w parafii [[Bractwo Opatrzności Bożej]].
*[[Otto Langkau]] – proboszcz miejscowej parafii w latach 1913–1945, zasłynął z wygłaszanych w języku polskim kazań, prenumerował również [[lkwim:Gazeta Olsztyńska| "Gazetę Olsztyńską"]]. Rozstrzelany przez Rosjan
*[[Georg Sterzinsky]] (1936–2011) – urodzony w [[Warławki| Warławkach]] duchowny katolicki, biskup Berlina, kardynał;dzieciństwo spędził w Bartągu
*[[Józef Kupczyk]] (1846–1911) - urodzony w Bartągu poeta, rzeźbiarz ludowy
*[[Marta Hanowska-Sendrowska]] – urodzona w Bartągu pedagog, redaktorka [[lkwim:Słowo na Warmii i Mazurach|"Słowa na Warmii i Mazurach"]]
== Zabytki ==
*kościół gotycki pw. św. Jana Ewangelisty i Opatrzności Bożej z 2. poł. XIV w., odbudowany po zniszczeniach na przełomie XVII i XVIII w., rozbudowany w 1934 roku
We wnętrzu kościoła znajduje się barokowy ołtarz główny, ołtarze boczne z końca XVIII w. oraz barokowa ambona.
*pomnik poległych w czasie I wojny światowej wbudowany w kościelną bramę.
W 2006 r. płyty zostały skradzione. Dzięki staraniom miejscowego proboszcza dwa lata później doszło do odsłonięcia nowych tablic wykonanych z marmuru.
*cmentarz przykościelny
*przykościelna kapliczka wzniesiona w 1897 r.
*cmentarz rzymskokatolicki z końca XIX w.
*budynek plebanii wzniesiony w 1850 roku
*stajnia (1927) oraz obora (1 ćwierć XX w.) wchodzące w skład zabudowy plebanii
*pięć przydrożnych [[Kapliczki w Bartągu|kapliczek warmińskich]] wpisanych do wojewódzkiej ewidencji zabytków

==Multimedia==
{{#ev:youtube|pDUE1pB-GkY|500|left|Film udostępniony w ramach projektu [http://rkf.warmia.mazury.pl/ Regionalna Kronika Filmowa]}}

{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002. 
''Przewodnik po zabytkowych kościołach Południowej Warmii'', Olsztyn 1973. 
Turowski Paweł, ''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę ojczystą jednej wsi warmińskiej'', wstęp i oprac. Danuta i Norbert Kasparkowie, Olsztyn 2003. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [22.09.2026] 
 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Zgniłocha

2026-09-22T16:35:06Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Zgniłocha
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Zgniłochy
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 141<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Zgniłocha” (ID BDL 042815614102-0486913; SIMC 0486913; wartość 141), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 34 |sekundN = 43
|stopniE = 20 |minutE = 34 |sekundE = 43
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Zgniłocha ''' (niem. ''Gimmendorf'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad jeziorem [[Jezioro Gim|Gim]], 5 km na południe od [[Butryny|Butryn]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Zgniłocha to miejscowość o [[Mazury |mazurskich]] tradycjach, założona na leśnych terenach niedaleko jeziora Gim przez zarząd lasów książęcych. Wieś powstała w 1696 roku. Otrzymała obszar wielkości 23 łanów. W połowie XVIII wieku istniały tu 23 gospodarstwa chłopskie. Po jakimś czasie Zgniłocha otrzymała dodatkowych 8 łanów. Wówczas istniało 25 gospodarstw. Wieś położona była na trakcie biegnącym z Warszawy przez [[Nidzica| Nidzicę]], [[Olsztyn| Olsztyn]] do Królewca, co przyczyniło się do jej szybkiego rozwoju.

Na przełomie XIX i XX wieku wieś składała się z 63 gospodarstw. Działała także dwuklasowa szkoła. W czasie [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach|I wojny światowej]] dużą część miejscowości strawił pożar. Jednak odbudowano ją jeszcze przed zakończeniem wojny. W 1928 roku Zgniłocha była zamieszkana przez 403 osoby.

21 stycznia 1945 roku Armia Czerwona spaliła 51 zagród. Mieszkańcy schronili się na bagnach za wsią.

Obecnie we wsi znajdują się gospodarstwa [[Agroturystyka |agroturystyczne]], pole namiotowe, wypożyczalnia sprzętu wodnego, boisko sportowe, plac zabaw dla dzieci oraz dwa sklepy.
 

==Przyroda==
W pobliżu miejscowości znajduje się [[Użytek ekologiczny "Trzcinowisko Zgniłocha"|Użytek ekologiczny "Trzcinowisko Zgniłocha"]].
 

== Zabytki ==
*cmentarz pomordowanych przez żołnierzy Armii Czerwonej mieszkańców wsi
*tradycyjna zabudowa mieszkalne i gospodarcze
*drewniane chałupy.
*kapliczka przydrożna
*w okolicach wsi zlokalizowane jest stanowisko archeologiczne
*dawny cmentarz

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1601-1700]]

Zaborowo (gmina Purda)

2026-09-22T16:31:10Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Zaborowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Zaborowo
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś niesołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo = Giławy
|wysokość =
|liczba ludności = 52
|rok = 2010
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 42 |sekundN = 26
|stopniE = 20 |minutE = 46 |sekundE = 40
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Zaborowo ''' (niem. ''Heideberg'') – wieś niesołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]]. Wieś wchodzi w skład sołectwa [[Giławy]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 2,5 km na południowy zachód od [[Giławy|Giław]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Dane z roku 1628 wskazują, że powstało wówczas dwanaście wsi, wśród nich Zaborowo. Zasiedlono jednak zaledwie połowę z nich. Nie wiadomo, czy znalazło się wśród nich także Zaborowo. W 1700 roku wieś miała być opuszczona. Mogło to być spowodowane nieudaną lokacją. Równie prawdopodobna jest teza, że Zaborowo opustoszało w 1656 roku w okresie wyprawy odwetowej wojsk polskich z udziałem Tatarów, skierowanej przeciw elektorowi Fryderykowi Wilhelmowi.

Wieś, podobnie jak pobliskie [[Gąsiorowo (gmina Purda)|Gąsiorowo]], była wykorzystywana do obsługi książęcego folwarku w [[Jęcznik|Jęczniku]]. W 1741 roku Zaborowo miało liczyć 12 łanów, rozdzielonych pomiędzy 5 gospodarstw chłopskich na [[Prawo chełmińskie|prawie chełmińskim]]. W 1820 roku wieś liczyła 34 mieszkańców i 7 chałup. Kilkanaście lat później 60 osób zajmowało 9 chałup.

Od samego początku Zaborowo było obsadzane przez ludność [[Mazurzy |mazurską]], która nadała wsi polską nazwę - być może zapożyczoną z rodzinnego Mazowsza. W 1939 roku wieś składała się z 14 gospodarstw, z których połowa liczyła do 20 ha, a druga połowa od 20 do 100 ha.

Dzieci uczęszczały do szkoły w [[Groszkowo|Groszkowie]]. Pomiędzy tymi miejscowościami biegła granica między [[Prusy Książęce| Prusami Książęcymi]] a polską [[Warmia|Warmią]], którą zniesiono po zaborze Warmii przez Prusy.

Obecnie Zaborowo znajduje się na etapie zanikania. Pojedyncze zabudowania rozlokowane są na skraju lasu.
 

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie niesołeckie]]
[[Kategoria: 1601-1700]]

Wyrandy

2026-09-22T16:27:23Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Wyrandy
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Wyrand
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś niesołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 114<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Wyrandy” (ID BDL 042815614102-0486907; SIMC 0486907; wartość 114), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN =
|stopniE = 20 |minutE = 41 |sekundE =
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Wyrandy ''' (niem. ''Wiranden'') – wieś niesołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]]. Wieś wchodzi w skład sołectwa [[Marcinkowo (gmina Purda) |Marcinkowo]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 2 km na wschód od [[Purda|Purdy]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Początki wsi (podobnie jak w przypadku wsi: [[Trękus]], [[Trękusek]], [[Kaborno]]) sięgają nadania przez kapitułę warmińską 130 łanów czterem [[Prusowie |pruskim]] braciom zwanym Karyothen. Wyrandy zostały wyodrębnione z tych dóbr. Przynajmniej od początku XVI stulecia majątek stanowił własność szlacheckiej rodziny Gnatowskich - właścicieli [[Prejłowo|Prejłowa]] i [[Wipsowo|Wipsowa]]. Z tego rodu wywodzili się dwaj kanonicy warmińscy urodzeni w Wyrandach: Samson (1515–1586) i Jan (1562–1606). W tym okresie spotykamy się z przeróżną pisownią tego nazwiska: de Worein, von Worein, Woreński, Woraiński.

W latach 1573–1578 na Wyrandach rezydował [[Krzysztof Woreński]]. Majątek obejmował wówczas obszar 35 łanów. W 1655 roku Wyrandy należały do szlachcica Zagórnego herbu Rogala, który gospodarzył tu wraz z żoną, córką i synem oraz 27 poddanymi. Do innej gałęzi tego rodu należały [[Pajtuny]]. Drugi z synów właściciela - Ludwik - poślubił Annę Ludwikę Ogińską. Ich syn wraz z żoną Katarzyną pochodzącą z [[Leginy|Legin]] jeszcze w 1723 roku rezydował w Wyrandach, gdzie urodziła się ich córka - Joanna Eleonora. Po jakimś czasie rodzina przeniosła się do Legin. Później Zagórni zdecydowali się wyjechać do Warszawy. Wyrandy były sprzedawane chłopom po 100 guldenów za 1 łan. Zgłosiło się wówczas 14 nabywców.

Po 1772 roku Wyrandy były wsią obejmującą obszar 30 łanów, w której istniało 12 zagród chłopskich, a ponadto 16 zagrodników. We wsi działała też karczma prowadzona przez chłopa o nazwisku Miazgowski. Na wszystkich właścicieli zagród chłopskich przeszły uprawnienia przysługujące poprzednim szlacheckim właścicielom. W związku z tym każdy z nich miał prawo do... pędzenia wódki. Pierwotna szlachecka gorzelnia oraz zabudowania folwarczne znajdowały się na działce niejakiego Alojzego Ruchy. Dwór trafił w ręce Sokołowskiego. Wieś określano mianem [[Wieś szlachecka| szlacheckiej]]. W 1836 roku liczyła 130 mieszkańców i 26 chałup.

Po separacji gruntów dokonanej w 1848 roku wieś składała się z 10 zagród chłopskich, karczmy, 7 gospodarstwa zagrodników wraz z ogrodami. W miejscowości pracował 1 ogrodnik. Szkoła została założona w 1870 roku, cztery lata później otrzymała własny budynek. W 1875 uruchomiono polską bibliotekę. W 1925 roku Wyrandy były zamieszkane przez 245 osób. Dwa lata później zbudowano nową szkołę. Po 1945 roku majątek upaństwowiono.
 

==Gospodarka==
We wsi znajduje się siedziba [[Leśnictwo Wyrandy |leśnictwa]] należącego do [[Nadleśnictwo Olsztyn|Nadleśnictwa Olsztyn]].
 

== Zabytki ==
*dwie kapliczki przydrożne
*budynek dawnej szkoły
*tradycyjna wiejska zabudowa

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Allenstein Landkreis Allenstein – Wikipedia (niem.)] [22.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie niesołeckie]]
[[Kategoria: 1501-1600]]

Wygoda (gmina Purda)

2026-09-22T16:24:07Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Wygoda
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Wygody
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś niesołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo = Kaborno
|wysokość =
|liczba ludności = 75<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Wygoda” (ID BDL 042815614102-0486876; SIMC 0486876; wartość 75), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 41 |sekundN = 36
|stopniE = 20 |minutE = 36 |sekundE = 25
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Wygoda ''' (niem. ''Waldruh'') – wieś niesołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda gmina wiejska()|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]]. Wieś wchodzi w skład sołectwa [[Kaborno]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 2 km na południe od Kaborna.
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś powstała na karczowisku leśnym. W okolicach roku 1830 osiedliło się tutaj kilka polskich rodzin, które nazwały osadę Wygodą. Możliwe, że Wygoda była osadą smolarzy (podobnie jak pobliski [[Bałdzki Piec]]), gdyż w oficjalnych dokumentach określano ją jako osadę o charakterze produkcyjnym. W pierwszej połowie XIX wieku wieś miała się składać z sześciu chałup zamieszkanych przez 25 osób. Później Wygodę, podobnie jak [[Bruchwałd]], określano mianem kolonii. W 1928 roku obydwie miejscowości razem w [[Rykowiec|Rykowcem]] połączono w wiejską jednostkę gminną, którą nazwano ''Bruchwalde'' (Bruchwałd).
 

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie niesołeckie]]
[[Kategoria: 1801-1918]]

Wojtkowizna

2026-09-22T16:15:56Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Wojtkowizna
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Wojtkowizny
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś niesołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo = Klewki
|wysokość =
|liczba ludności = 1 047
|rok = 2010
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 41
|stopniE = 20 |minutE = 35 |sekundE = 24
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Wojtkowizna ''' (niem. ''Karlberg'') – wieś niesołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztynskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]]. Wieś wchodzi w skład sołectwa [[Klewki]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 2 km na południowy wschód od Klewek.
 

== Dzieje miejscowości ==
Wojtkowizna była posiadłością młyńską założoną przez kapitułę warmińską nad strumieniem, który wpływał do południowego wschodu do [[Jezioro Klebarskie |Jeziora Klebarskiego]]. Data założenia wsi nie jest znana. Młyn był prawdopodobnie zlokalizowany przy samym jeziorze. Po zbudowaniu w 1842 roku kanału Kiermas poziom Jeziora Klebarskiego obniżył się o metr, a jego powierzchnia zmniejszyła się o jedną trzecią. W ten sposób wieś znalazła się w pewnym oddaleniu od jeziora.

W spisie majątkowym przygotowanym po zaborze [[Warmia|Warmii]] przez [[Prusy]] wymieniony został młyn ''Woytkowiesna'', który należał do właściciela majątku w Klewkach - Karola Weissa. Przez wiele lat właścicielami Wojtkowizny byli właśnie właściciele Klewek: von Brederlow, baron Reischbach von Reichenstein, Stanisław Carnevalli, Ohlenschläger, Peter Thorwald Lous, Karl Lous. Ten ostatni przemianował nazwę wsi na ''Karlberg'', zakładając tam folwark nazwany tak od swojego imienia. Po jego śmierci w 1902 roku majątkiem zarządzała wdowa Erna Lous. W skład dóbr wchodziły Klewki, Wojtkowizna i [[Biedówko]] - łącznie 840 ha. W 1913 roku cały majątek zakupił Franz Otto. Po jego śmierci sprzedano go niejakiemu Wedigowi. Wedig przekazał majątek w posagu swojej córce. Córka Wediga zarządzała Wojtkowizną wespół z pierwszym, a następnie drugim mężem. Do 1945 roku folwark obejmował powierzchnię 243 ha. Zamieszkiwało go 20 osób. Żywy inwentarz liczył łącznie 120 sztuk.

Po wojnie wieś została włączona do [[Państwowe Gospodarstwo Rolne|PGR]] Klewki. Prowadzono tu hodowlę owiec. W latach 60. dworek został przejęty przez wojsko, które urządziło tu ośrodek wypoczynkowy, działający do lat 90. Obecnie znajduje się w rękach prywatnych. Funkcjonuje w nim ośrodek wypoczynkowy ''Leśne Wrota''.
 

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie niesołeckie]]
[[Kategoria: 1801-1918]]

Trękusek

2026-09-22T16:09:59Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Trękusek
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie = Trękusek. Tradycyjna kapliczka.jpg
|opis zdjęcia = Trękusek. Tradycyjna kapliczka. Fot. Piotr Marynowski. Źródło: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tr%C4%99kusek_-_kapliczka_(03).jpg File:Trękusek - kapliczka (03).jpg – Wikimedia Commons] [22.09.2026]
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 345<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Trękusek” (ID BDL 042815614102-0486860; SIMC 0486860; wartość 345), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 42 |sekundN = 52
|stopniE = 20 |minutE = 38 |sekundE = 08
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Trękusek ''' (niem. ''Klein Trinkhaus'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 4 km na południowy wschód od [[Klewki|Klewek]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Początki wsi związane są z powstaniem kilku innych miejscowości: [[Trękus|Trękusa]], [[Kaborno|Kaborna]] oraz [[Wygoda (gmina Purda)|Wygody]]. Kapituła warmińska nadała ostatni akt lokacyjny na wolny obszar w okolicy [[Olsztyn|Olsztyna]]. Nadanie lenne otrzymali [[Prusowie| pruscyśś bracia: Nadraw, Wopel, Schayworth i Petrus, zwani Karyothen. Otrzymali obszar puszczański wielkości 130 łanów. Na terenie majątku założyli Trękus i Trękusek. Trękusek przez całe swoje dzieje pozostawał folwarkiem szlacheckim.

Folwark na obszarze 30 łanów założyła w 1560 r. prawdopodobnie rodzina Grzymałów herbu Grzymała, która rezydowała tu do roku 1656. Wówczas zakupili [[Track]] pod Olsztynem, gdzie przenieśli swoją rezydencję. W latach 1656-1681 Trękusek stanowił własność szlacheckiej rodziny Rogawskich. Córka Rogawskich – Anna stała się bohaterką głośnego skandalu. Była zakochana w polskim szlachcicu - protestancie. Na katolickiej [[Warmia|Warmii]] obowiązywał zakaz małżeństw mieszanych. Zakochani upozorowali porwanie Anny, dzięki czemu mogli wziąć ślub. Sprawa naturalnie wyszła na jaw, a sąd rezydujący na olsztyńskim zamku nie wykazał się zrozumieniem - młoda mężatka miała pozostać przy rodzicach w Trękusku. Małżonek natomiast nie miał zamiaru przechodzić na katolicyzm, co zmusiło go do ucieczki z Warmii. Nie wiadomo do końca, jak dalej potoczyły się losy zakochanych. Prawdopodobnie Anna podążyła ostatecznie za mężem.

W 1681 roku Trękusek został zakupiony przez warmińską rodzinę szlachecką Nenchenów, która od 1634 roku rezydowała w [[Ełdyty Wielkie|Ełdytach]], a od 1656 roku w Klewkach. Klewki odziedziczył Jakub Nenchen – rajca braniewski, a następnie jego syn Jan Kazimierz – oficer wojska polskiego, który był właścicielem Trękuska i [[Pęglity|Pęglit]]. Trękusek pozostawał cały czas jedynie folwarkiem; funkcje rezydencji sprawowały Klewki. Córka Jana Kazimierza - Anna Marianna odziedziczyła obie wsie, które wniosła jako wiano do małżeństwa z przedstawicielem warmińskiego rodu szlacheckiego – Zygmuntem Albertem von Hattenem (Hattyńskim).

W 1747 roku kolejnym właścicielem folwarku w Trękusku i rezydencji w Klewkach został [[Jan Weiss |Jan Jerzy Weiss]] – burgrabia zamkowy w Olsztynie. Po jego śmierci dobra odziedziczył syn Karol - kapitan w wojsku polskim. Karol poślubił Symfrozynę Grzymalankę z Tracka, a następnie przeniósł się z małżonką do Warszawy. Majątek sprzedał szlachcicowi pomorskiemu von Brederlow.

Według spisu przygotowanego po zaborze [[Warmia|Warmii]] przez [[Prusy]] majątek obejmował 30 łanów, zamieszkanych przez karczmarza, pastucha i 9 chłopów folwarcznych wraz z rodzinami – łącznie 57 osób. W 1799 r. nowym właścicielem dóbr został pochodzący z Bawarii baron Reischbach von Reichenstein. W okolicach 1825 roku Trękusek i Klewki należały do kapitana wojska polskiego Stanisława Carnevallego. W 1836 roku jako właścicielem był niejaki Ohlenschläger. W latach 1842-1848 dobra stanowiły własność Norwega - Petera Thorwalda Lousa. Ten ostatni przekazał Klewki swojemu bratu, sam zaś pozostał w Trękusku. To właśnie Lous zbudował prawdopodobnie dwór na terenie folwarku. Norweg pozostawał w Trękusku jeszcze w 1871 roku, kiedy to dobra liczyły 109 mieszkańców. Lous zmarł bezpotomnie; nikt z rodziny nie odziedziczył Trękuska.

W 1889 roku folwark należał do kapitana von Biebersteina. W 1905 roku jako właściciel w spisie majątkowym widnieje Adalbert Fischer. Fischer posiadał cegielnię, 300 owiec, 120 świń, 46 koni i 200 sztuk bydła. Ostatnia wiadomość o tym właścicieli pojawia się w spisie z 1922 roku. Majątek odziedziczył jego syn Hubert, który gospodarzył w Trękusku do 1945 roku.

Po zakończeniu [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojnie światowej]] majątek został upaństwowiony - utworzono [[Państwowe Gospodarstwo Rolne| PGR]]. Dwór spłonął w latach 90. XX wieku. Współcześnie w Trękusku wybudowano spore osiedle domków jednorodzinnych w pobliżu drogi Olsztyn – [[Szczytno]]. W miejscowości działa sklep, przystanek MPK oraz ferma drobiu.
 

== Zabytki ==
*zabytkowa kapliczka przydrożna

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://pl.wikipedia.org/wiki/Tr%C4%99kusek Trękusek – Wikipedia] [22.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1501-1600]]

Trękus

2026-09-22T16:03:05Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Trękus
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 232<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Trękus” (ID BDL 042815614102-0486847; SIMC 0486847; wartość 232), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN =
|stopniE = 20 |minutE = 35 |sekundE =
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Trękus ''' (niem. ''Gross Trinkhaus'') – [[wieś sołecka]] położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], [[Powiat olsztyński|powiat olsztyński]], [[Purda (gmina wiejska)|gmina Purda]]. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego.

 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 10 km na południe od [[Olsztyn|Olsztyna]]. Miejscowość leży ok. 2 km od [[Klewki|Klewek]], po południowej stronie [[Jezioro Linowskie|Jeziora Linowskiego]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś, jako część większego nadania, powstała na mocy przywileju lennego kapituły warmińskiej z 1359 r. Czterej bracia pruscy zwani Katyothen otrzymali na [[Prawo chełmińskie|prawie chełmińskim]] obszar lasu zwany "Absmedie", liczący aż 130 łanów. Ze względu na puszczański charakter obszaru, co wiązało się z trudnością jego zasiedlenia, otrzymali zwolnienie z powinności lennych na okres 18 lat. Otrzymali zezwolenie na połów ryb w Jeziorze Linowskim oraz budowę młyna. Najstarszy z braci - Nadraw, otrzymał pas rycerski.

Bracia wyróżnili się zapewne w walce z Litwinami, którzy najechali okolice zimą 1353-1354 r. Na terenie swych posiadłości założyli kilka wsi: Trękus, [[Trękusek]], [[Kaborno]], [[Wyrandy]]. Nazwa Trinkhaus stanowi zniekształcenie pierwotnej nazwy pruskiej, która zapewne pochodziła od pruskiego imienia Trinkuse.
Mogła to być osoba, która odziedziczyła część majątku po jednym z braci.

W 1473 r. nowym właścicielem wsi był Albert Witgewalt, który uzyskał odnowienie zaginionego przywileju wsi. Po jego śmierci majątek wrócił do kapituły. Około 1500 r. Trękus został przekształcony w wieś wolnych chłopów czynszowych, osadzonych na prawie chełmińskim. Wieś zasiedlali głównie Prusowie. Pierwszy odnotowany Polak nazywał się Jan Roman.

W 1578 r. wszyscy wolni chłopi byli już Polakami. W XVII w. wieś liczyła 30 łanów na prawie chełmińskim. W 1673 r. istniał w Trękusie młyn. W latach 1772-1773 w miejscowości żyło 9 chłopów o polskich nazwiskach, 6 zagrodników, młynarz o nazwisku Piekarski, 2 pastuchów. W 1786 r. funkcję sołtysa pełnił niejaki Broszewski.

Według spisu majątkowego sporządzonego po zaborze [[Warmia|Warmii]] przez [[Prusy]], Trękus był zamieszkany przez 99 osób. W 1836 r. wieś liczyła 112 mieszkańców i 15 budynków. W tym czasie w miejscowości działała szkoła. W 1825 r. do placówki uczęszczało 28 dzieci. [[Klewki]] i Trękus prawdopodobnie pod koniec XVIII w. zostały sprzedane przez Teodora Hattyńskiego Janowi Jerzemu Weissowi, burgrabiemu na zamku kapituły warmińskiej w Olsztynie. W 1848 r. Trękus należał do Norwega - Petera Thorwalda Lousa. Po zakończeniu [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojny światowej]] gospodarstwo zostało upaństwowione i przyłączone do [[Państwowe Gospodarstwo Rolne w Starym Olsztynie|Państwowego Gospodarstwa Rolnego w Starym Olsztynie]].
 

==Turystyka==
*Niebieski szlak rowerowy o długości 27 km - przebieg trasy: Olsztyn-[[Stary Olsztyn]]-[[Linowo]]-Trękus-[[Kaborno]]-[[Nowa Wieś]]-[[Przykop]]-[[Butryny]]. 

== Zabytki ==
*Cztery zabytkowe kapliczki warmińskie, [[Kapliczka w Trękusie|jedna z nich, barokowa]] pochodzi z 1792 r.;
*Stara warmińska chałupa, którą w latach 70. XX wieku uratował przed zniszczeniem [[lkwim: Władysław Ogrodziński|Władysław Ogrodziński]], były dyrektor olsztyńskiego [[lkwim:Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie |muzeum]], twórca [[lkwim:Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie| Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie]].
== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Allenstein Landkreis Allenstein – Wikipedia (niem.)] [22.09.2026]
 
{{Przypisy}}
<references/>
 
[[Kategoria: Miejscowość]]

[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Szczęsne

2026-09-22T15:55:40Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Szczęsne
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie = Szczęsne. Tradycyjna kapliczka.jpg
|opis zdjęcia = Szczęsne. Tradycyjna kapliczka. Fot. Paweł Marynowski. Źródło: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Szcz%C4%99sne_-_Shrine_01.jpg File:Szczęsne - Shrine 01.jpg – Wikimedia Commons] [22.09.2026]
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 697<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Szczęsne” (ID BDL 042815614102-0486830; SIMC 0486830; wartość 697), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 44 |sekundN = 35
|stopniE = 20 |minutE = 33 |sekundE = 19
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Szczęsne ''' (niem. ''Schönwalde'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 6 km na południowy wschód od [[Olsztyn|Olsztyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Jedna z najstarszych miejscowości na terenie gminy. Dokument lokacyjny wsi został wystawiony przez kapitułę warmińską wcześniej niż dla Olsztyna. W 1352 roku, kiedy zakładano [[Klewki]], w jej przywileju lokacyjnym wspomniano, że tutejsza parafia obejmowała swym zasięgiem również Szczęsne. Niemiecka nazwa, oznaczająca ''Piękny Las'', odnosiła się do lasu Rudenik, w którym wieś otrzymała 50 łanów do wykarczowania.

W 2. połowie XV wieku było we wsi dwóch sołtysów. Pod koniec XV stulecia pojawili się polscy osadnicy: Jakob Polan, Nicklasch Masover. Przeważającą część mieszkańców stanowili jednak [[Prusowie]]. W okresie [[Wojny polsko-krzyżackie| wojny polsko–krzyżackiej]] z lat 1519–1521 wieś została spalona. W latach 1655–1673 Szczęsne były zamieszkane przez 2 sołtysów, karczmarza, 43 chłopów, 4 parobków i 5 nieznanych osób.

Według wykazu majątkowego przygotowanego po zaborze [[Warmia|Warmii]] przez [[Prusy]] sołtysami byli: Tomasz Palmowski i niejaki Barwiński, pełniący dodatkowo funkcję ławnika sądu ziemskiego w Olsztynie. Wieś zamieszkiwał także karczmarz o nazwisku Petrykowski, 14 chłopów, 19 zagrodników, 2 pastuchów, kowal Jakub Materna oraz 2 krawców o nazwisku Jackowski.

Początkowo dzieci uczęszczały do szkoły w Klewkach. W 1854 roku we wsi działała już szkoła, do której uczęszczało 60 dzieci. Rok później w miejscowości wybuchł pożar, który strawił część wsi. Na rzecz pogorzelców zbierano składki w powiecie olsztyńskim. W 1870 roku Szczęsne liczyły 360, a 1894 roku 435 mieszkańców.

Na przełomie XIX i XX wieku jeden z olsztyńskich kupców wykupił 172 ha gruntów, na których założył folwark. Jednak już w 1907 roku nie było na jego temat żadnych informacji. W 1922 roku największe gospodarstwo w miejscowości liczyło 72 ha. Stanowiło własność Franciszka Palmowskiego. W 1939 roku wieś liczyła 487 mieszkańców.
 

==Kultura==
W miejscowości działa koło gospodyń wiejskich, które stworzyły zespół ''Szczęściary'', łączący kabaret i folklor warmiński. W miejscowości odbywa się również lokalny festyn.
 

==Szkolnictwo==
*[[Szkoła Podstawowa w Szczęsnem|szkoła podstawowa]]

== Zabytki ==
*budynek dawnej szkoły
*kapliczki przydrożne

== Turystyka ==
*czerwony szlak rowerowy o długości 25,5 km – przebieg trasy: Olsztyn – Szczęsne – Klewki – [[Kaborno]] – [[Nowa Wieś]] – [[Kopanki]] – [[Łajs]] – [[Małszewo]]
== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Allenstein Landkreis Allenstein – Wikipedia (niem.)] [22.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Stary Olsztyn

2026-09-22T15:51:02Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Stary Olsztyn
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Starego Olsztyna
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 165<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Stary Olsztyn” (ID BDL 042815614102-0486824; SIMC 0486824; wartość 165), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 32 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Stary Olsztyn ''' (niem. ''Alt Allenstein'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztynskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], na wschód od drogi wojewódzkiej nr 598, przylega do południowo–wschodnich przedmieść [[Olsztyn|Olsztyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została lokowana stosunkowo późno. Przed rozbiorami Polski gospodarzył tu strażnik leśny kapituły warmińskiej. Następnie tereny te zostały sprzedane przez władze pruskie jako posiadłość majątkowa. W 1820 roku pojawił się pierwszy właściciel – archiprezbiter olsztyński ksiądz Pisanski. Wówczas po raz pierwszy wymieniona została nazwa ''Alt Allenstein''.

Majątek ten należy kojarzyć z folwarkiem, w którym istniała rezydencja dworska i gospodarstwo. W 1820 roku składał się z dworu i budynku mieszkalnego dla służby.
W 1842 roku Stary Olsztyn był już zamieszkany przez 24 osoby. W 1871 roku majątek stanowił własność landrata olsztyńskiego Martensa. W 1879 roku dobra obejmowały obszar 367 ha, zarządzała nimi wdowa Martens. Stanowił własność tej rodziny do 1889 roku.

Wkrótce majątek znalazł się w rękach przedstawiciela olsztyńskiej elity finansowej - bankiera i honorowego obywatela [[Olsztyn|Olsztyna]] – [[Ottomar Dromtr| Ottomara Dromtra]]. Dromtr powiększył majątek o 417 ha, zbudował na jego terenie gorzelnię. W 1903 roku stał się bohaterem głośnej i szeroko komentowanej afery. Pragnąc uchronić się przed bankructwem, ubezpieczył się wysoko na życie. Popełnił samobójstwo, które upozorował na morderstwo. Tym samym naraził do dotkliwe straty finansowe swoich wierzycieli. Majątek wraz z gorzelnią i produkcją torfu zostały zlicytowane. Tą drogą stały się własnością [[Hans Lingnau| Hansa Lingnaua]]. Po jego śmierci Stary Olsztyn został odziedziczony przez jego syna [[Józef Lingnau |Józefa]].

Wieś folwarczna była zamieszkana przez robotników leśnych, znajdowała się tu również stadnina koni. Na szeroką skalę prowadzono tucz świń. W 1945 roku majątek liczący 458 ha został przejęty przez skarb państwa. Ostatni właściciele zostali zamordowani przez żołnierzy Armii Czerwonej. Pochowano ich na cmentarzu w pobliżu folwarku. We dworze kwaterował rejonowy sztab wojskowy sowieckiej armii.

W latach 1945-1972 na terenie majątku działało [[ Państwowe Gospodarstwo Rolne]], które zostało przekształcone w [[Zakład Rolny Kombinatu w Klewkach]]. W 1950 roku miejscowość liczyła 50 mieszkańców.
 

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Marek Jackowski]] (1946–2013) – muzyk, gitarzysta, kompozytor, członek m.in. zespołów ''Anawa'' i ''Maanam''; urodził się w Starym Olsztynie

== Zabytki ==
*dwór
*pozostałości parku podworskiego
*dwa dawne budynki folwarczne

== Turystyka ==
*niebieski szlak rowerowy o długości 27 km – przebieg trasy: Olsztyn – Stary Olsztyn – [[Linowo]] – [[Trękus]] – [[Kaborno]] – [[Nowa Wieś]] – [[Przykop]] – [[Butryny]]

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013.
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1801-1918]]

Stara Kaletka

2026-09-22T15:48:11Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Stara Kaletka
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Starej Kaletki
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś niesołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 60<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Stara Kaletka” (ID BDL 042815614102-0486818; SIMC 0486818; wartość 60), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 36 |sekundN = 04
|stopniE = 20 |minutE = 33 |sekundE = 42
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Stara Kaletka ''' (niem. ''Alt Kaletka'', ''Teerwalde'') – wieś niesołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]]. Wieś wchodzi w skład sołectwa [[Chaberkowo]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 2 km na zachód od [[Butryny|Butryn]] nad [[Jezioro Łańskie|Jeziorem Łańskim]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Pierwotnie znajdowała się tu osada smolarzy, którą założono w lasach należących do kapituły warmińskiej nad Jeziorem Łańskim. Staropolska nazwa wsi nawiązuje do słowa ''kaleta'' oznaczającego woreczek na pieniądze. Pierwsza wzmianka dotycząca wsi pochodzi z 1658 roku, a następne z 1673 roku.

W spisie majątkowym przygotowanym po zaborze [[Warmia|Warmii]] przez [[Prusy]] wymienia się kołodzieja Moglińskiego i krawca o nazwisku Prass. W 1821 roku Nową Kaletkę określało się mianem [[Wieś królewska| wsi królewskiej]] i huty szkła. W 1835 roku wieś była zamieszkała przez 191 mieszkańców i liczyła 38 chałup.

W 1827 roku oddzielono Kaletkę od Nowej Kaletki, która rozwijała się równolegle jako kolonia na południe od wymienionej. Wskutek tego dotychczasową wieś macierzystą zaczęto określać mianem Starej Kaletki. We wsi działała szkoła, w której w 1. połowie XIX wieku uczono tylko w języku polskim. W Starej Kaletce osiedlili się dziadkowie poety warmińskiego [[lkwim:Michał Lengowski |Michała Lengowskiego]].

W 1935 roku miejscowość była zamieszkana przez 259 katolików należących do parafii w Butrynach. Spośród nich 101 deklarowało polski jako język macierzysty. Pozostali jako ojczysty traktowali zarówno polski, jak i niemiecki.
 

== Ludzie związani z miejscowością ==
*Michał Lengowski – urodzony w Starej Kaletce poeta warmiński

== Zabytki ==
*przydrożna kapliczka warmińska
*stary krzyż przydrożny
*budynek dawnej szkoły
*murowane domy
*tradycyjne chałupy warmińskie

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Allenstein Landkreis Allenstein – Wikipedia (niem.)] [22.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie niesołeckie]]
[[Kategoria: 1601-1700]]

Silice

2026-09-22T15:45:36Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Silice
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie = Silice.jpg
|opis zdjęcia = Silice. Fot. S. Czachorowski. Źródło: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Silice_domprzydrodze.JPG File:Silice domprzydrodze.JPG – Wikimedia Commons] [22.09.2026]
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 116<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Silice” (ID BDL 042815614102-0486801; SIMC 0486801; wartość 116), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 46 |sekundN =
|stopniE = 20 |minutE = 38 |sekundE =
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
[[image:silice2.jpg|thumb|right|290px|Fot. Mieczysław Kalski]]
''' Silice ''' (niem. ''Quidlitz'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 2 km na wschód od [[Klebark Wielki|Klebarka Wielkiego]] przy trasie [[Olsztyn]] – [[Grzegrzółki]] nad [[Jezioro Silickie|Jeziorem Silickim]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Miejscowość została założona w roku 1350 przez kapitułę warmińską. Przywilej lokacyjny został nadany [[Prusowie| Prusowi]] o imieniu Petriko, który zobowiązał się do założenia wsi o nazwie ''Cuculnig''. Petriko w tym samym czasie otrzymał z rąk kapituły majątek służebny, który dał początek wsi [[Patryki]]. Po jego śmierci, która nastąpiła w 1375 roku, jeden z synów sprzedał 10 łanów w rejonie dzisiejszych Silic burgrabiemu olsztyńskiemu Mikołajowi Kunrasowi von Kyrperyn. Transakcja została zatwierdzona przywilejem z 1375 roku.

Przed połową XV wieku majątek stał się własnością rycerza Ernsta Qudlitza, od którego nazwiska miejscowość otrzymała swą nazwę. Kapituła warmińska po jakimś czasie przekształciła majątek w swój własny folwark. W 1656 roku miał liczyć 30 łanów, zamieszkanych przez zarządcę z gospodynią, trzech parobków, dwie dziewki, świniopasa i pasterza bydła.

W 1690 roku folwark został zlikwidowany. Założono [[Wieś czynszowa| wieś czynszową]] na 30 łanach. W tym czasie działał również młyn. W spisie majątkowym przygotowanym po zaborze [[Warmia|Warmii]] przez [[Prusy]] Silice obejmowały obszar 24 łanów, zagospodarowany przez 7 osób. Była to wówczas wieś na [[Prawo chełmińskie|prawie chełmińskim]].

W 1820 roku Silice liczyły 123 mieszkańców i 23 chałupy. W 1863 roku sołtysem był niejaki Tomasz Granica. Pod koniec XIX wieku wieś była zamieszkana przez 192 osoby. Szkoła została założona dopiero po zakończeniu [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach|I wojny światowej]]. W tym okresie największe gospodarstwa należały do niemieckich chłopów: Bruno Bergmanna, Hugo Poschmanna, Franza Freundta, Otto Freundt, Hugo Penquitta.
 

==Zabytki==
*[[Krzyż metalowy w Silicach|krzyż metalowy]] z 1933 r.

== Turystyka ==
*szlak rowerowy o długości 38 km – przebieg trasy: [[Klebark Wielki]] – Silice – [[Skajboty]] – [[Mokiny]] – [[Barczewo]] – [[Biedowo]] – [[Barczewko]] – [[Słupy]] – [[Wadąg]]
*[[Szlak kajakowy Dadaj – Silice|szlak rowerowy]]

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[lkwim:Leszek Sokoll |Leszek Sokoll]] (ur. 1952) – malarz, artysta, organizator wystaw, animator działań artystycznych

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Allenstein Landkreis Allenstein – Wikipedia (niem.)] [22.09.2026] 
[https://pl.wikipedia.org/wiki/Silice Silice – Wikipedia] [22.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Rykowiec

2026-09-22T15:43:13Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Rykowiec
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Rykowca
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś niesołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 93
|rok = 2010
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 41 |sekundN = 27
|stopniE = 20 |minutE = 34 |sekundE = 03
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Rykowiec ''' (niem. ''Birkenhof'') – wieś niesołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]]. Wieś wchodzi w skład sołectwa [[Kaborno]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 2 km na południe od [[Trękus|Trękusa]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Jako pierwsza powstała w tym miejscu leśniczówka. Mieszkał w niej nadzorca lasów należących do kapituły warmińskiej. Wieś pod nazwą Rikowiec pojawiła się na mapie Enderscha z 1755 roku. Według danych z 1773 roku strażnik leśny nazywał się Kasper Buranowski. Po przejęciu dóbr kapituły przez pruski skarb państwa w drodze nadania lennego założono tu niewielki majątek ziemski liczący 114 ha. Jego właścicielem był [[Linus von Mathy]]. W 1820 roku Rykowiec miał liczyć 3 domy i 9 mieszkańców. 16 lat później liczba mieszkańców wzrosła do 21. W 1801 roku Linusowi von Mathy urodziła się córka Józefina, która w 1830 roku wzięła ślub w kościele parafialnym w [[Klewki|Klewkach]] z Karolem Antonim von Hanmannem. Od 1839 roku majątek w Rykowcu należał do [[Anton Schenk| Antona Schenka]]. 50 lat później nowym właścicielem był niejaki Palmowski. Pod koniec XIX wieku majątek rozparcelowano. W 1928 roku Rykowiec był określany jako kolonia, w której mieszkały 53 osoby. Istniała również leśniczówka. W tym samym roku Rykowiec, [[Wygoda (gmina Purda)|Wygodę]] i [[Bruchwałd]] drogą administracyjną połączono w wiejską jednostkę gminną o nazwie ''Bruchwalde'' (Bruchwałd).
 

==Gospodarka==
We wsi znajduje się siedziba [[Leśnictwo Rykowiec|leśnictwa]] należącego do [[Nadleśnictwo Nowe Ramuki|Nadleśnictwa Nowe Ramuki]].
 

==Zabytki==
*kilka zabytkowych chałup warmińskich

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie niesołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Purdka

2026-09-22T15:38:18Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Purdka
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =Purdki
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 102<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Purdka” (ID BDL 042815614102-0486787; SIMC 0486787; wartość 102), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 42 |sekundN =
|stopniE = 20 |minutE = 42 |sekundE =
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Purdka ''' (niem. ''Klein Purden'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 2 km na południe od [[Purda|Purdy]] w pobliżu rzeki [[Rzeka Kośna|Kośna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w 1374 roku przez kapitułę warmińską na [[Prawo pruskie|prawie pruskim]]. Pierwszymi zasadźcami byli [[Prusowie]]: Andrzej, Piotr, Kristan. Dwaj pierwsi otrzymali cztery łany, a Kristan pięć łanów. Osadnicy otrzymali obszary puszczańskie, sami osiedleńcy byli pszczelarzami. Dziesięć lat później, gdy została założona [[Purda]], dla odróżnienia wieś zaczęto nazywać Małą Purdą. Według danych z 1673 roku w Małej Purdzie mieszkało 21 pszczelarzy, a wśród nich strażnik pszczół i jego sługa. Sto lat późnej pruskie rejestry odnotowały tu trzech chłopów (dwóch z nich pełniło równocześnie funkcję strażników leśnych), trzech pszczelarzy i młynarza. Na początku XIX wieku było tu siedem domów, a w 1870 roku we wsi mieszkało 75 osób. W 1928 roku liczba mieszkańców wzrosła do 136. W 1935 roku we wsi mieszkało 180 katolików należących do parafii w Purdzie.
 

== Turystyka ==
*w miejscowości działają: ośrodek wypoczynkowy oraz gospodarstwa [[Agroturystyka |agroturystyczne]]

== Zabytki ==
*tradycyjne domy warmińskie
*zabytkowa kapliczka przydrożna
*znajdujący się tu niegdyś spichlerz i budynek gospodarczy z XIX w. przeniesione zostały do [[lkwim:Muzeum Budownictwa Ludowego Park Etnograficzny w Olsztynku |Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku]]

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Allenstein Landkreis Allenstein – Wikipedia (niem.)] [22.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Purda Leśna

2026-09-22T15:35:42Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Purda Leśna
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Purdy Leśnej
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś niesołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo = Purdka
|wysokość =
|liczba ludności = 123
|rok = 2010
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 40 |sekundN = 37
|stopniE = 20 |minutE = 41 |sekundE = 20
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Purda Leśna ''' (niem. ''Purden'') – wieś niesołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]]. Wieś wchodzi w skład sołectwa [[Purdka]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 4 km na południe od [[Purda|Purdy]]. W pobliżu znajduje się kilka niewielkich jezior: [[Jezioro Liniak|Liniak]], [[Jezioro Purda|Purda]], [[Jezioro Kalwka|Kalwka]], [[Jezioro Upałtek|Upałtek]] i [[Jezioro Kośno|Kośno]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Najpierw w tym miejscu powstała podleśniczówka, którą w 1836 roku zaliczano do Purdy. Istniał tu tylko jeden dom zamieszkany przez siedem osób. Źródła z 1889 roku mówią już o nadleśnictwie, do którego należał obszar liczący 6286 ha. W 1905 roku nadleśnictwo państwowe ''Purden'' miało gospodarstwo liczące 15 koni, 58 sztuk bydła, 61 świń - zaliczało się zatem jednych z największych w okolicy. W okresie międzywojennym zamieszkiwało w nim aż 217 osób (dane na rok 1928). Do czasów obecnych zachował się drewniany budynek leśniczówki wraz z zabudową folwarczną.
 

== Zabytki ==
*zespół leśniczówki: drewniana leśniczówka oraz budynki gospodarcze

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Allenstein Landkreis Allenstein – Wikipedia (niem.)] [22.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie niesołeckie]]
[[Kategoria: 1801-1918]]

Purda

2026-09-22T15:31:10Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Purda
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie = Purda.jpg
|opis zdjęcia = Kościół w Purdzie. Fot. Mieczysław Kalski
|rodzaj miejscowości = wieś gminna
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 762<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Purda” (ID BDL 042815614102-0486770; SIMC 0486770; wartość 762), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN =
|stopniE = 20 |minutE = 42 |sekundE =
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Purda ''' (niem. ''Gross Purden'') – wieś gminna położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]], siedziba władz gminy. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 20 km na południowy wschód od [[Olsztyn|Olsztyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona przez kapitułę warmińską w głębi puszczy na mocy przywileju lokacyjnego z 1384 roku. Odbiorcą nadania był zasadźca Johannes von Rozergenaw. [[Prusowie| Staropruska]] nazwa osady została zapożyczona od funkcjonującej tu wcześniej nazwy jeziora [[Jezioro Purda |Purda]], podobnie jak nazwa lokowanej dziesięć lat wcześniej osady pszczelarskiej [[Purdka]], właściwie [[Mała Purda]]. Z czasem dla odróżnienia zaistniała potrzeba dodania do nazwy Purda przymiotnika Wielka.

W swym przywileju lokacyjnym Purda otrzymała 70 łanów, a więc więcej niż jakakolwiek w tej okolicy. Cały obszar był zalesiony. W przywileju nie wspomniano o budowie kościoła, jednak w 1419 roku pojawił się proboszcz, a zatem prawdopodobnie ok. 1400 roku zbudowano pierwszą drewnianą świątynię. W 1503 roku został odnowiony przywilej lokacyjny, w którym pojawiła się już informacja o łanach przeznaczonych na uposażenie kościoła. W tym czasie w Purdzie mieszkało pięciu pszczelarzy.

Na początku wojny trzynastoletniej Purda została zniszczona przez [[Zakon Krzyżacki |Krzyżaków]]. Nowy murowany kościół został wzniesiony w 2. połowie XV wieku. Świątynia została rozbudowana i konsekrowana w 1580 roku przez biskupa [[lkwim:Marcin Kromer|Marcina Kromera]].

W zakończeniu [[Wojny polsko-krzyżackie|wojny polsko-krzyżackiej]] z lat 1519–1521 do Purdy masowo zaczęli napływać polscy osadnicy z obszaru Mazowsza. Kościół kierowany był przez polskich proboszczów. W 1582 roku proboszczem był [[Marcin Kołakowski]]. Jako nauczyciel szkoły parafialnej pracował niejaki Kilian z [[Chorzele |Chorzel]]. W 1590 roku Bartłomiej Grabowski wybudował młyn na rzece [[Rzeka Kośna|Kośnie]].

W 1656 roku Purda miała dwóch sołtysów, składała się z 22 gospodarstw chłopskich i 2 karczem. Według danych z lat 1750–1787 jedna karczma należała do [[Antoni Badyński| Antoniego Badyńskiego]] – właściciela majątku w [[Maruny|Marunach]], [[Pajtuny|Pajtunach]], [[Wały (gmina Purda)|Wałach]], a następnie do jego syna [[Jan Badyński |Jana Zygmunta]]. Według spisu majątkowego przygotowanego po zaborze [[Warmia|Warmii]] przez [[Prusy]] Purda składała się z 32 gospodarstw chłopskich, a parafia posiadała 5 łanów ziemi. We wsi pracował kowal, krawiec, garncarz, szewc, kołodziej. W 1820 roku Purda liczyła 351 mieszkańców oraz 58 chałup. Kilkanaście lat później miejscowość składała się z 65 chałup zamieszkanych przez 409 osób.

Od 1800 roku w wiejskiej szkole parafialnej zatrudniono nauczyciela [[Maciej Fremkowski |Macieja Fremkowskiego]]. W 1825 roku do placówki uczęszczało 134 dzieci – żadne z nich nie znało języka niemieckiego. W 1894 roku Purda była zamieszkana przez 833 osoby. Do wsi należał młyn wodny. Miejsce, w którym był zlokalizowany, nazwano [[Zapurdka| Zapurdką]]. Przy młynie znajdowała się młynarzówka, a później dwa budynki mieszkalne. W 1836 roku do wsi zaliczano też podleśniczówkę. Prawdopodobnie w roku 1902 powstała w Purdzie straż ogniowa.

Purda bez wątpienia należała do większych ośrodków polskiego życia na Warmii. Ksiądz Józef Osiński oraz organista Paweł Ciecierski w 1863 roku przez kilka miesięcy udzielali schronienia polskim powstańcom. W pierwszych latach XX wieku w miejscowej szkole zajęcia prowadzono wyłącznie w języku niemieckim. W okresie międzywojennym 27 mieszkańców należało do [[Związek Polaków w Niemczech|Związku Polaków w Niemczech]]. Podczas [[Plebiscyt 1920|plebiscytu 1920 roku]] za Polską oddano 192 a za Niemcami 389 głosów.

W 1930 roku uruchomiona została [[Prywatna Katolicka Szkoła Powszechna w Purdzie |polska szkoła]], w której nauczali: [[Paweł Jasiek]] (1930–1931), [[Mieczysław Oelberg]] (1931-1935), [[Piotr Galusik]] (1935–1936), [[Tadeusz Pezała]] (1936–1939), który zmarł w 1942 roku w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen. Przy szkole istniała niewielka biblioteka polska, działał także chór dziecięcy i świetlica. W 1931 roku [[Agata Sendrowska]] zorganizowała polskie przedszkole. Prowadziła również drużynę harcerską. W 1939 roku Purda była zamieszkana przez 820 osób.

Obecnie w Purdzie istnieje apteka, przychodnia lekarska, posterunek policji, bank, piekarnia, jednostka [[Ochotnicza Straż Pożarna| Ochotniczej Straży Pożarnej]].
 

==Szkolnictwo==
W miejscowości działa [[Przedszkole w Purdzie|przedszkole]], [[Szkoła Podstawowa w Purdzie| szkoła podstawowa]] oraz [[Gimnazjum w Purdzie| gimnazjum]].
 

==Kultura==
W Purdzie działa [[Gminna Biblioteka Publiczna w Purdzie |Gminna Biblioteka Publiczna]]. Największym projektem promocyjnym wsi i gminy jest [[lkwim:Warmiński Kiermas Tradycji, Dialogu i Zabawy - 2012 |Warmiński Kiermas Tradycji, Dialogu i Zabawy]]. Urząd Gminy Purda był jednym ze współorganizatorów kilku edycji [[lkwim:Olsztyńskie Lato Artystyczne |Olsztyńskiego Lata Artystycznego]] (m.in. w latach [[lkwim:Olsztyńskie Lato Artystyczne 2008 |2008]], [[lkwim:Olsztyńskie Lato Artystyczne 2009 |2009]], [[lkwim:Olsztyńskie Lato Artystyczne 2010 |2010]]). Na terenie wsi zorganizowano również warsztaty tańców tradycyjnych w ramach [[lkwim:Laboratorium Tradycji | Laboratorium Tradycji]], będącego częścią [[lkwim:Festiwal „Atlantyda Północy” |Festiwalu „Atlantyda Północy”]]. Mieszkańcy gminy brali też udział w konkursie fotograficznym [[lkwim:Jesienna impresja z powiatu olsztyńskiego |"Jesienna impresja z powiatu olsztyńskiego"]].
 

== Religia ==
We wsi znajduje się siedziba lokalnej [[Parafia pw. św. Michała Archanioła w Purdzie |parafii rzymskokatolickiej]]. Wieś i gmina znajdują się także na terenie [[Parafia greckokatolicka pw. Opieki Najświętszej Maryi Panny w Olsztynie |parafii greckokatolickiej w Olsztynie]].
 

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[lkwim:Edward Cyfus |Edward Cyfus]] (ur. 1949) – gawędziarz, popularyzator gwary i kultury warmińskiej, pisarz, muzyk
*Piotr Galusik (1914–1939) – nauczyciel szkół polskich w Niemczech, kierownik Prywatnej Katolickiej Szkoły Powszechnej w Purdzie
*[[Jadwiga Gnatowska]] (1917–?) – przedszkolanka polskich ochronek na Warmii, działaczka harcerska i kulturalno-oświatowa
*[[Jan Jabłoński]] – duchowny katolicki, współautor modlitewnika polskiego, redaktor polskiego pisma ''Warmiak'', w latach 1892-1902 był proboszczem w Purdzie
*Paweł Jasiek (1908–1982) – nauczyciel, poeta, działacz oświatowy, nauczyciel szkół polskich w Niemczech, kierownik Prywatnej Katolickiej Szkoły Powszechnej w Purdzie, organizator szkolnictwa polskiego i bibliotek na Warmii,
kierownik [[Polsko-Katolickie Towarzystwo Szkolne na Warmię |Polsko-Katolickiego Towarzystwa Szkolnego na Warmię]]
*[[lkwim:Maria Kensbok |Maria Kensbok]] (1917-2013) - propagatorka polskości na Warmii, wychowawczyni przedszkolna, działaczka harcerska, działaczka Związku Polaków w Niemczech
*[[Jerzy Laskowski]] (ur. 1959) – samorządowiec, wójt gminy Purda
*Mieczysław Oelberg (1901–1973) – nauczyciel szkół polskich w Niemczech, kierownik szkoły polskiej w Purdzie, nauczyciel szkół zawodowych
*Tadeusz Pezała (1913–1942) – nauczyciel
*Agata Sendrowska (1911–?) – wychowawczyni przedszkoli polskich
*[[Bernard Żbik]] (1874–1940) – folklorysta, poeta, działacz warmiński

== Zabytki ==
*[[lkwim:Kościół pw. św. Michała Archanioła w Purdzie Wielkiej|kościół pw. św. Michała]]
*zabytkowa remizka strażacka
*budynek dawnej szkoły
*kilka drewnianych chałup
*trzy zabytkowe kapliczki przydrożne
*budynek plebanii z XIX wieku
*zabytkowy cmentarz
*zabytkowy budynek leśniczówki z zabudową gospodarczą

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Allenstein Landkreis Allenstein – Wikipedia (niem.)] [22.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie gminne]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Przykop

2026-09-22T15:24:55Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Przykop
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =Przykopu
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 280<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Przykop” (ID BDL 042815614102-0486741; SIMC 0486741; wartość 280), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 37 |sekundN = 47
|stopniE = 20 |minutE = 36 |sekundE = 05
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Przykop ''' (niem. ''Grabenau'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 3 km na północny wschód od [[Butryny|Butryn]], przy drodze Butryny - [[Nowa Wieś]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Kapituła warmińska w połowie XVI stulecia zezwoliła, aby osadnicy polscy z Mazowsza przygotowali sobie teren pod osadę wiejską. Pierwszy z przybyłych - Marcin Wszołek - otrzymał 3 puste łany. W 1550 roku niejaki Kilian z Butryn wraz z synem otrzymali 4 łany. Po nich ziemię otrzymali jeszcze Tomasz Buper, Benedykt, Gaik, Szymon, Mikołaj, Maczek, Jan oraz Marcin Polak. Formalny przywilej lokacyjny został wydany przez warmińską kapitułę 4 lutego 1575 roku. Wieś otrzymała 23 łany czynszowe i 2 łany wolne od czynszu dla sołtysa Macieja ze wsi [[Kołpaki]]. Osadnicy otrzymali ponadto zezwolenie na połów ryb w jeziorze (obecne [[Jezioro Mała Czerwonka|Mała Czerwonka]] oraz [[Jezioro Duża Czerwonka|Duża Czerwonka]]).

W 1656 roku istniało we wsi 10 gospodarstw rolnych. 2 łany z łącznej liczby 25 pozostawały nieobsadzone. W tym czasie w Przykopie działała karczma, która pełniła rolę stacji dla każdego nowego biskupa witanego uroczyście w okolicy Butryn, na granicy diecezji. W 1681 roku w karczmie nocował biskup [[Stefan Radziejowski]] - kuzyn króla Jana III Sobieskiego, a w 1689 - biskup [[Jan Zbąski]].

Po zaborze [[Warmia|Warmii]] przez [[Prusy]] miejscowość stała się [[Wieś królewska |wsią królewską]] składającą się z 11 gospodarstw chłopskich. Miejscowa karczma należała wówczas do Józefa Spagaua. W 1836 roku Przykop składał się z 40 chałup i liczył 225 mieszkańców. Do miejscowej szkoły uczęszczało 40 dzieci, w tym 2 ewangelików. Zajęcia prowadzone były wyłącznie w języku polskim. Wszyscy mieszkańcy wsi posługiwali się gwarą warmińską, którą niemieckie władze uważały za język polski.

W 2. połowie XIX wieku nasilił się proces germanizacji, co w pierwszej kolejności dotknęło dzieci z miejscowej szkoły, którym zabraniano rozmawiania po polsku. W 1928 roku wieś była zamieszkana przez 449 osób. W 1932 roku urzędowo zmieniono nazwę wsi na ''Grabenau''. W miejscowości działało polskie Towarzystwo Młodzieży. W tym czasie w obrębie wsi istniała leśniczówka Przykop. Natomiast na zachód od wsi powstała grupa zagród, którą w 1928 roku nazwano ''Neu Przykopp'' (obecnie [[Nowy Przykop]]).
 

==Gospodarka==
We wsi znajduje się siedziba [[Leśnictwo Przykop |leśnictwa]], należącego do [[Nadleśnictwo Nowe Ramuki |Nadleśnictwa Nowe Ramuki]].
 

== Zabytki ==
*dwie zabytkowe kapliczki przydrożne
*budynek dawnej niemieckiej szkoły
*średniowieczne umocnienia liniowe, tzw. [[Wały podłużne |wały podłużne]]

== Turystyka ==
*niebieski szlak rowerowy o długości 27 km – przebieg trasy: [[Olsztyn]] – [[Stary Olsztyn]] – [[Linowo]] – [[Trękus]] – [[Kaborno]] – Nowa Wieś – Przykop – Butryny

==Ludzie związani z miejscowością==
*[[Jadwiga Brzeszczyńska-Gransicka]] (1905–?) – urodzona w Przykopie nauczycielka
*[[lkwim:Jan Brzeszczyński |Jan Brzeszczyński]] (1873–1946) – nauczyciel, działacz oświatowy, poeta i kompozytor, pracował w szkole w Przykopie
*[[Franciszka Hensel-Szczepańska]] (1909–1981) – wychowawczyni przedszkoli, zorganizowała we wsi polskie przedszkole (zob. [[Polskie przedszkola na Warmii w Prusach Wschodnich (1927–1939)]])

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Allenstein Landkreis Allenstein – Wikipedia (niem.)] [22.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1501-1600]]

Prejłowo

2026-09-22T15:18:09Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Prejłowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Prejłowa
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 395<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Prejłowo” (ID BDL 042815614102-0486735; SIMC 0486735; wartość 395), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 45 |sekundN =
|stopniE = 20 |minutE = 43 |sekundE =
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Prejłowo ''' (niem. ''Preiwils'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 5 km na północ od [[Purda|Purdy]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Nazwa wsi wywodzi się od imienia [[Prusowie |pruskiego]] zasadźcy Preiwila, który był pierwszym i rzeczywistym założycielem majątku powstałego w połowie XIV wieku. Kilkadziesiąt lat później majątek wielkości 30 łanów został założony przez kapitułę warmińską w drodze przywileju lennego, wystawionego w roku 1380. Odbiorcą nadania był geometra o imieniu Tylo. Od XVII do XIX wieku majątek znajdował się nieprzerwanie w rękach licznych rodzin szlacheckich pochodzących z Mazowsza.

W połowie XVII wieku Prejłowo należało do rodziny [[Rodzina Goworowskich |Goworowskich]] herbu Prus. Do rodu należał również miejscowy młyn. Kolejnymi właścicielami była rodzina [[Rodzina Wołowskich |Wołowskich]] herbu Prus, do której należały również [[Pajtuny]]. W majątku rezydował wówczas [[Mikołaj Wołowski]]. Jego siostra Anna Prakseda z Prejłowa wyszła za mąż za [[Albert Hozjusz| Alberta Maksymiliana Hozjusza]], właściciela [[Limity|Limit]]. Hozjusz był dowódcą biskupiego [[Zamek w Jezioranach |zamku w Jezioranach]], a później burgrabią [[Zamek w Lidzbarku Warmińskim |zamku lidzbarskiego]].

W 1710 roku majątek został sprzedany przez Wołowskich. Nowym właścicielem został kapitan wojska polskiego – [[Jan von Kirschendorf |Jan Ernest von Kirschendorf]]. W majątku zmarła jego pierwsza żona – [[Anna Pomianowska]]. Sam Kirschendorf zmarł w Prejowie w roku 1716. Małżonkowie pozostawili jedyną córkę Annę Mariannę (1696–1771), która pozostała w majątku jako dziedziczka. Przed śmiercią ojca została wydana za [[Kazimierz Wilkaniec |Kazimierza Józefa Wilkańca]] herbu Wilk, który osiadł w dobrach żony. Ich jedyny syn – [[Józef Wilkaniec |Józef Kazimierz]] był rezydentem w Prejowie oraz właścicielem karczmy w [[Patryki|Patrykach]]. W 1766 roku zasiadał w komisji powołanej przez biskupa [[Adam Grabowski|Adama Stanisława Grabowskiego]] w celu opracowania warmińskiej ordynacji krajowej – zbioru praw regulujących życie codzienne [[Warmia|Warmii]] w dziedzinie handlu, rzemiosła i rolnictwa. Józef Kazimierz poślubił w 1753 roku Annę Konstancję – najstarszą z sześciorga dzieci Michał von Melitz |Michała Ludwika von Melitza]]. Małżonka właściciela Prejłowa zmarła jednak wkrótce po narodzinach pierwszej córki – Anny Marianny.

W spisie majątkowym przygotowanym po zaborze Warmii przez [[Prusy]] Prejłowo wraz z młynem widnieje jako własność katolika Wilkańca. Owdowiały Józef Kazimierz Wilkaniec zmarł w rodzinnym majątku w 1789 roku. Przed śmiercią wydał swoją jedyną córką za [[Franciszek Badyński |Franciszka Henryka Badyńskiego]] herbu Jelita. Badyńscy byli właścicielami [[Maruny|Marun]], [[Pajtuny|Pajtun]], [[Wały (gmina Purda)|Wałów]], [[Radostowo (gmina Jeziorany)|Radostowa]] i [[Wesołowo (gmina Purda)|Wesołowa]]. Młodzi małżonkowie odziedziczyli Pajtuny i Prejłowo.

W 1785 roku Prejłowo określano jako majątek szlachecki z folwarkiem oraz wieś chłopską. Miejscowość składała się wówczas z 17 domów. Pod koniec XVIII wieku Prejłowo nabyła rodzina [[Rodzina Czajkowskich |Czajkowskich]] herbu Dębno. W 1820 roku majątek był własnością A.R.Vanhoffena. W 1871 roku Prejłowo należało do kapitana Baldowa. Jego majątek wraz z młynem obejmował obszar 654 ha. Według danych za rok 1905 i 1907 właścicielem Prejłowa był wówczas generał w stanie spoczynku von Bercken, do którego należały również Pajtuny.

W 1825 roku w miejscowości działała szkoła, w której nauczano zarówno w języku polskim, jak i niemieckim.
 

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Józef Hozjusz]] (1674–1738) - w 1720 roku został mianowany biskupem poznańskim; syn siostry właściciela Prejłowa – Mikołaja Wołowskiego; jego ojciec Albert Maksymilian Hozjusz był burgrabią zamku lidzbarskiego
*[[lkwim:Grażyna Kowiel |Grażyna Kowiel]] – malarka amatorka.
*[[Jan Wołowski]] (1635-1697) – brat właściciela Prejłowa, Mikołaja Wołowskiego; dziekan kapituły warmińskiej we [[Frombork|Fromborku]].

== Zabytki ==
*pozostałości parku dworskiego
*dawna gorzelnia dworska
*trzy tradycyjne kapliczki przydrożne
*budynek dawnej szkoły
*tradycyjna wiejska zabudowa
== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Allenstein Landkreis Allenstein – Wikipedia (niem.)] [22.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Pokrzywy

2026-09-22T15:15:13Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Pokrzywy
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Pokrzyw
|zdjęcie = Pok.jpg
|opis zdjęcia = Kapliczka w okolicy Pokrzyw. Fot. S. Czachorowski. Źródło: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kapliczka_w_Pokrzywach85.JPG File:Kapliczka w Pokrzywach85.JPG – Wikimedia Commons] [22.09.2026]
|rodzaj miejscowości = wieś niesołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 55<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Pokrzywy” (ID BDL 042815614102-0486729; SIMC 0486729; wartość 55), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 37 |sekundN = 44
|stopniE = 20 |minutE = 33 |sekundE = 57
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Pokrzywy ''' (niem. ''Friedrichstädt'') – wieś niesołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]]. Wieś wchodzi w skład sołectwa [[Butryny]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 3 km na północ od [[Butryny|Butryn]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Niegdyś osada leśna, która została założona przez zarząd lasów królewskich na zasadzie kontraktów dzierżawy dziedzicznej, w celu pozyskania robotników leśnych.
Inna historia powstania miejscowości została przekazana w 2012 roku przez najstarszą w tym czasie mieszkankę Butryn. Według jej relacji właściciel tych gruntów wydzielił obszar zalesiony ze swojej posiadłości i przekazał go kilku robotnikom leśnym. Mieli oni za zadanie wykarczować las i na tym terenie zbudować sobie domy. Właściciel majątku miał pomagać przy zakupie materiałów budowlanych, a nawet przekazać bezpłatnie drewno na budulec. Dzięki temu zapewnił sobie grupę stałych robotników leśnych. Robotnicy, pragnąc wyrazić swoją wdzięczność, nazwali nową osadę Friedrichstädt – ''miejsce Friedrichsa'' – od nazwiska ówczesnego dziedzica. Urzędowo nazwa została zatwierdzona w 1827 roku.

W 1835 roku wieś składała się z 4 domów wielorodzinnych zamieszkanych przez 49 osób. W 1935 roku wśród mieszkańców było 36 katolików, posługujący się zarówno językiem polskim, jak i niemieckim. Przed wybuchem [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach| II wojny światowej]] w Pokrzywach funkcjonował sklep kolonialny.

Przejście frontu w styczniu 1945 zapadło boleśnie w pamięci ówczesnych mieszkańców wsi. 20 stycznia żołnierze Armii Czerwonej zastrzelili kilkanaście osób, które pozwolono pochować dopiero po wielu dniach. Pomordowani spoczęli na łączce pod lasem, obok spalonej przez czerwonoarmistów szkoły.
 

== Zabytki ==
*dzwonniczka słupowa i drewniany krzyż; zlokalizowane w centrum wsi
*drewniana chałupa warmińska
*wiejskie domy z czerwonej cegły
*kapliczka przydrożna

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Allenstein Landkreis Allenstein – Wikipedia (niem.)] [22.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie niesołeckie]]
[[Kategoria: 1801-1918]]

Pajtuny

2026-09-22T15:08:50Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Pajtuny
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Pajtun
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 112<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Pajtuny” (ID BDL 042815614102-0486706; SIMC 0486706; wartość 112), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 50
|stopniE = 20 |minutE = 41 |sekundE = 34
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Pajtuny ''' (niem. ''Pathaunen '') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 3 km na północ od [[Purda|Purdy]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Przywilej lokacyjny dla wsi został wystawiony przez kapitułę warmińską 26 stycznia 1374 roku. Odbiorcą nadania na 30 łanów był [[Prusowie |Prus]] Peuthune - od jego imienia osadę nazwano ''Peythunen''. Nazwa funkcjonowała obok spolszczonej wersji Pajtuny. [[Wojny polsko–krzyżackie]] w XV wieku doprowadziły do utraty właściciela. Majątek ponownie wrócił do rąk kapituły warmińskiej i stawał się przedmiotem kolejnych nadań. Wieś zasiedlali przybysze z Mazowsza: Monder Matzki, Janko Sterki, Jakub Schippelsky, Piotr Szafraniec. Majątek obejmował ostatecznie obszar 22,5 łana. 3 łany od 2. połowy XVII wieku zostały ujęte na rzecz młyna. Pod koniec XV wieku właścicielem majątku był Polak, niejaki Jakub.

W 1614 roku Pajtuny trafiły do rąk nowego właściciela von Wildenaw–Kozłowski. Jednak już od 1631 roku dobra należały do szlacheckiej rodziny [[Rodzina Zagórnych |Zagórnych]] herbu Rogala. Pajtuny oraz majątek [[Wyrandy]] odziedziczył jeden z potomków – [[Piotr Zagórny]]. W 1697 roku dobra były własnością [[Mikołaj Wołowski| Mikołaja Wołowskiego]] herbu Prus. W pobliskim [[Prejłowo|Prejłowie]] rezydował jego stryj [[Jan Wołowski |Jan]]. W 1708 roku majątek należał do szlacheckiej rodziny [[Rodzina Młodzianowskich| Młodzianowskich]] herbu Dąbrowa. W latach 1740–1787 stanowił własność [[Rodzina Badyńskich| Badyńskich]] herbu Jelita. W 1774 roku majątek i pozostałe dobra należały do wdowy po [[Antoni Badyński| Antonim Badyńskim]]. Prawdopodobnie po jej śmierci Pajtuny sprzedano. W latach 1787–1806 dobra należały do rodziny [[Rodzina von Pastau| von Pastau]].

Po zaborze [[Warmia|Warmii]] przez [[Prusy]] w Pajtunach rozróżniano [[Wieś królewska |wieś królewską]] i majątek szlachecki, które w 1820 roku liczyły łącznie 132 mieszkańców i 17 domów. W tym czasie we wsi działała karczma, której właścicielem był [[Jan Lengowski]]. Na początku XIX stulecia w Pajtunach powstała niewielka posiadłość majątkowa obejmująca obszar 144 ha. Powstały tzw. [[Nowe Pajtuny]], położone nieco dalej na północny wschód od właściwych Pajtun. Z czasem majątek rozwinął się w większe gospodarstwo chłopskie. Natomiast Pajtuny od 1889 roku obejmowały powierzchnię 370 ha. W tym czasie należały do [[Karl Wiepking |Karla Wiepkinga]]. Pajtuny stanowiły jego własność z pewnością do 1905 roku.

W 1907 majątek w Pajtunach należał do generała w stanie spoczynku von Berckena, który uruchomił w dobrach produkcję torfu opałowego. Był również właścicielem Prejłowa. Po jego śmierci w roku 1922 Pajtuny przeszły w ręce spadkobierców. W 1928 roku Pajtuny wraz z Nowymi Pajtunami były zamieszkane przez 193 osoby.
 

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Andrzej Zagórny]] (ur.1641) – urodzony w Pajtunach potomek właściciel majątku, kanonik warmiński, proboszcz w [[Olsztyn| Olsztynie]]

== Zabytki ==
*pozostałości założenia dworsko–parkowego
*tradycyjne kapliczki przydrożne
*budynek dawnej szkoły
*tradycyjne chałupy warmińskie i zabudowania gospodarcze
*niewielki kurhan
*cmentarz ewangelicki

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [22.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Allenstein Landkreis Allenstein – Wikipedia (niem.)] [22.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Ostrzeszewo

2026-09-22T15:03:05Z

MareK:

{{Wieś infobox
|nazwa = Ostrzeszewo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Ostrzeszewa
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Purda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 429<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Ostrzeszewo” (ID BDL 042815614102-0486698; SIMC 0486698; wartość 429), dostęp 22 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 46 |sekundN = 02
|stopniE = 20 |minutE = 32 |sekundE = 12
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Ostrzeszewo ''' (niem. ''Elisenhof'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Purda (gmina wiejska)|gminie Purda]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], przylega do wschodnich przedmieść [[Olsztyn|Olsztyna]] (al. Marszałka Józefa Piłsudskiego).
 

== Dzieje miejscowości ==
Obszar obecnego Ostrzeszewa był niegdyś wsią miejską. Był to duży niezabudowany teren na obrzeżu gruntów miejskich. Po zakończeniu [[wojny polsko-krzyżackie|wojny polsko–krzyżackiej]] w 1521 roku rada miejska Olsztyna zadecydowała, aby wspomniane tereny przeznaczyć na uprawę. Każdy mieszkaniec posiadający prawa miejskie mógł ubiegać się o przydział działki rolnej. Część mieszczan pobudowała po obu stronach traktu kołowego do [[Klebark|Klebarka]] stałe siedziby. Tym sposobem powstała osada zwana wsią miejską.

Przez wiele lat obszar ten był uprawiany. Osada jednak zaczęła zanikać na początku XVIII wieku, kiedy do Ostrzeszewa dotarła epidemia dżumy (1710). Wieś nie odrodziła się w poprzedniej postaci. Opuszczone grunty jako majątek miejski były oddawane przez magistrat w dzierżawę. W czasie reformy rolnej w roku 1845 majątek nabył od miasta [[Adolf Hipler]] – miejscowy kupiec, ojciec późniejszego kanonika fromborskiego i historyka [[Franciszek Hipler|Franciszka Hiplera]] (1836–1898). Na pamiątkę chrztu swojej córki Elizy – któremu patronowała królowa pruska Elżbieta oraz biskup warmiński [[Józef Geritz|Józef Ambroży Geritz]] – dobra zostały nazwane ''Elisenhof''. W 1858 roku Hipler sprzedał majątek porucznikowi Giseviusovi - bratu ówczesnego landrata, który nabył też [[Jezioro Klebarskie]] i [[Jezioro Skanda| Skanda]]. Gisevius skonfliktował się z magistratem, od którego żądał świadczeń dla dzieci z folwarku na równi z dziećmi miejskimi. Opór rady miejskiej wykorzystał jako swoisty pretekst, aby uzyskać formalne wyłączenie majątku z granic administracyjnych miasta. Nastąpiło to w 1877 roku. W 1889 roku dobra obejmowały obszar 365 ha.

W 1905 roku nowym właścicielem Ostrzeszewa był [[Hermann Zander]], a w 1922 roku – [[Carl Friese]]. W 1928 roku majątek poddano przymusowej parcelacji. Dzięki temu w 2. połowie lat 30. powstały na tym terenie 34 gospodarstwa rolne, tworzące osadę wiejską o tej samej nazwie co majątek.

Obecnie zabudowa wsi łączy się z zabudową Olsztyna na przedłużeniu alei Piłsudskiego.
 

== Bibliografia ==
''Przewodnik turystyczny po gminie Purda'', Purda 2013. 
''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [22.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat olsztyński]]
[[Kategoria: Purda (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1501-1600]]