Encyklopedia Warmii i Mazur - Wkład użytkownika [pl]

Budry

2026-09-23T19:21:56Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Budry
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Buder
|zdjęcie =budry2.jpg
|opis zdjęcia =Kościół w Budrach. Fot. Mieczysław Kalski
|rodzaj miejscowości = wieś gminna
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = węgorzewski
|gmina = Budry
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 375<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Budry” (ID BDL 042815519012-0755371; SIMC 0755371; wartość 375), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 87
|kod pocztowy = 11-606
|tablice rejestracyjne = NGI, NWE
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 54 |minutN = 15 |sekundN = 10.08
|stopniE = 21 |minutE = 52|sekundE = 53.48
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Budry''' (niem. ''Buddern'') – wieś gminna w Polsce położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat węgorzewski | powiecie węgorzewskim]], w [[Budry (gmina wiejska)|gminie Budry]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny|administracyjnie]] należała do [[Województwo suwalskie|województwa suwalskiego]]. Siedziba gminy Budry.
 

== Położenie ==
Wieś położona jest w północnej części [[Kraina Wielkich Jezior Mazurskich|Krainy Wielkich Jezior Mazurskich]], na [[Pojezierze Giżycko-Węgorzewskie|Pojezierzu Giżycko–Węgorzewskim]], 11 km na północny wschód od [[Węgorzewo|Węgorzewa]], przebiega przez nią droga wojewódzka nr 650 w kierunku [[Gołdap|Gołdapi]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w 1565 roku na 51 łanach i dwóch morgach przez [[Jan Miksa |Jana Miksę]], komornika [[lkwim:Zamek w Węgorzewie|zamku węgorzewskiego]]. Początkowo (1571) mieszkało tu 6 rodzin chłopskich. Później wieś została całkowicie zasiedlona. Mieszkańcy płacili czynsz na rzecz majątku państwowego we [[Wróbel|Wróblu]]. Wieś początkowo nazywana była ''Buderne'', następnie ''Budra'' i ''Buddern''.
Podczas epidemii dżumy (1709–1710) populacja wsi zmniejszyła się o połowę (zmarło 245 osób).

W 1724 roku zdecydowano o utworzeniu [[Parafia ewangelicka w Budrach|parafii w Budrach]], jednak z budową [[Kościół pw. Trójcy Przenajświętszej w Budrach|kościoła]] zwlekano tak długo, aż król [[Fryderyk Wilhelm I]] zagroził wójtowi szubienicą, jeśli natychmiast nie zajmie się tą sprawą. W 1739 roku kościół został ukończony i poświęcony przez superintendenta [[Jerzy Andrzej Helwing|Jerzego Andrzeja Helwinga]]. Drewniana wieża kościoła zawaliła się w 1882 roku i sześć lat później ukończono budowę wieży murowanej. Od 1945 roku kościół jest siedzibą katolickiej [[Parafia pw. Trójcy Przenajświętszej w Budrach |parafii pw. św. Trójcy]].

Parafia ewangelicka w Budrach obejmowała wsie: [[Brzozówko]], Budry, [[Budzewo]], [[Dowiaty]], [[Grądy Węgorzewskie]], [[Grądyszki]], [[Krzywińskie (gmina Pozezdrze) |Krzywińskie]], [[Pietrele]], [[Piłaki Małe]], [[Popioły]], [[Sobiechy]] i [[Więcki]]. Początkowo w parafii przeważali Polacy – jeszcze w 1820 roku było ich dwukrotnie więcej niż Niemców – ale w drugiej połowie XIX wieku postępująca akcja germanizacyjna drastycznie odwróciła te proporcje: już w 1858 roku w parafii było 233 Polaków i 4602 Niemców. Pod koniec stulecia sporadycznie odprawiano msze po polsku, ale już w 1907 roku według spisów kościelnych nie było w parafii żadnych Polaków. W 1925 roku wieś zamieszkiwało 820 osób, zaś w 1939 roku liczba mieszkańców wynosiła 896 osób.

Szkoła we wsi powstała wraz z kościołem (1739). W 1856 roku dwóch nauczycieli pracowało tu z 140 dziećmi, natomiast w 1935 roku zatrudnionych było trzech nauczycieli, uczęszczało 156 dzieci. Szkoła w Budrach była jedną z pierwszych placówek w powiecie uruchomionych po [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojnie światowej]] (wiosna 1946 roku, [[Julia Prewisz–Kwinto]]). W połowie lat 60. obejmowała osiem klas.

Po II wojnie światowej w Budrach powstała pierwsza w powiecie węgorzewskim spółdzielnia produkcyjna (1949). W tym czasie założono również pożarnicze drużyny młodzieżowe i żeńskie, zaś remizę wybudowano w czynie społecznym. W 1953 roku uruchomiono tu kino wiejskie.

Od 18 listopada 1945 Budry były siedzibą gminy, a następnie (od 1954 roku) gromady, do której należało 8 wsi sołeckich: Budry, Brzozówko, Budzewo, Grądy Węgorzewskie, Popioły, Piłaki Małe, [[Sąkieły Małe]] i Więcki.
 

== Kultura ==
Od 1975 roku działa w Budrach [[lkwim: Gminny Ośrodek Kultury w Budrach| Gminny Ośrodek Kultury]], organizujący szereg imprez i wydarzeń kulturalnych, m.in.:
*[[lkwim:Jesienne Spotkania Słowem Malowane w Budrach|Jesienne Spotkania Słowem Malowane]]
*[[lkwim:Piosenki Naszego Dzieciństwa czyli Przegląd Piosenki Dziecięcej Budry| Przegląd Piosenki Dziecięcej – Piosenki Naszego Dzieciństwa]]
*[[lkwim:Przegląd Kolęd i Pastorałek w Budrach| Przegląd Kolęd i Pastorałek]]
W ośrodku kultury działają różne zespoły i grupy artystyczne, m.in.: [[lkwim:Zespół śpiewaczy „Absolwent” z Buder|„Absolwent”]], [[AleBabki]], [[Forget]], [[Budryski]].
 
== Szkolnictwo ==
*[[Szkoła Podstawowa im. Michała Kajki w Budrach|szkoła podstawowa]]
*[[Gimnazjum w Budrach |gminne gimnazjum]] z siedzibą w Więckach

== Zabytki ==
*kościół wzniesiony w 1739 roku z wieżą dobudowaną w 1888 roku
*rowy przeciwczołgowe tzw. [[Linia Kocha|linii Kocha]] zbudowane w 1944 roku w ramach przygotowań do odparcia ofensywy Armii Czerwonej

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Józef Markiewicz]] (ur. 1960) – społecznik, samorządowiec, wójt gminy Budry (od 1994 r.)

== Bibliografia ==
Białuński Grzegorz, ''Kolonizacja „Wielkiej Puszczy” (do 1568 roku) – starostwa piskie, ełckie, straduńskie, zelkowskie i węgoborskie (węgorzewskie)'', Olsztyn 2002. 
Darmochwał Tomasz, Rumiński Marek Jacek, ''Warmia. Mazury'', Białystok 1998. 
Orłowicz Mieczysław, ''Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii'', na nowo podali do druku Grzegorz Jasiński, Andrzej Rzempołuch, Robert Traba, Olsztyn 1991. 
''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', red. Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, t. 1 , Warszawa 1880. 
Wakar Andrzej, Wilamowski Bohdan, ''Węgorzewo. Z dziejów miasta i powiatu'', Olsztyn 1968. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references/>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat węgorzewski]]
[[Kategoria: Budry (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie gminne]]
[[Kategoria: 1501-1600]]

Brzozówko

2026-09-23T19:16:43Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Brzozówko
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Brzozówka
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = węgorzewski
|gmina = Budry
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 35 (łącznie z: część Brzozowska Góra, wieś Brzozówko)<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Brzozówko” (ID BDL 042815519012-0755365; SIMC 0755365) — wartość zbiorcza obejmująca 2 jednostki SIMC (Brzozowska Góra | Brzozówko), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 87
|kod pocztowy =11-606
|tablice rejestracyjne = NWE
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 54 |minutN = 14|sekundN = 0
|stopniE = 21 |minutE = 53 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Brzozówko''' (niem. ''Brosowken'', od 1938 r. ''Birkenhöhe'') – wieś sołecka w Polsce położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat węgorzewski|powiecie węgorzewskim]], w [[Budry (gmina wiejska)|gminie Budry]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny|administracyjnie]] należała do [[Województwo suwalskie|województwa suwalskiego]]. W 2009 roku we wsi mieszkało 51 osób. Wieś jest siedzibą sołectwa.
 
== Położenie ==
Wieś położona jest w [[Kraina Węgorapy|Krainie Węgorapy]], w odległości 9 km na wschód od [[Węgorzewo|Węgorzewa]] i około 4 km na północ od jeziora [[Jezioro Stręgiel|Stręgiel]].
 
== Dzieje miejscowości ==
Brzozówko to wieś czynszowa, założona w 1554 roku na 45 łanach przez Macieja Bogacza, który za 150 grzywien uzyskał dla siebie 5 łanów sołeckich. Osada została zasiedlona do roku 1571. Mieszkańcy odrabiali pańszczyznę w majątku państwowym w [[Popioły|Popiołach]]. Wieś początkowo występowała pod nazwami ''Birckenfelde'', następnie ''Brzozowen'', ''Brosoffken'', ''Brzosoffken''. Ostatecznie utrwaliła się forma ''Brosowken''. W XVII wieku wieś obejmowała 45 łanów i 16 morgów, niemal tyle samo w połowie XIX wieku (45 łanów i 26 morgów). W 1858 roku wieś liczyła 276 mieszkańców, w roku 1925 populacja wzrosła do 280 osób, zaś w maju 1939 roku odnotowano 241 mieszkańców.

Szkoła w Brzozówce powstała w połowie XVII wieku (około 1741–1754 r.). W połowie XIX wieku uczęszczało do niej 50 dzieci, a roku 1935 – 48 dzieci. Po [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach| II wojnie światowej]] szkołę (czteroklasową) otwarto w 1950 roku.
 
== Bibliografia ==
Białuński Grzegorz, ''Kolonizacja „Wielkiej Puszczy” (do 1568 roku) – starostwa piskie, ełckie, straduńskie, zelkowskie i węgoborskie (węgorzewskie)'', Olsztyn 2002. 
Wakar Andrzej, Wilamowski Bohdan, ''Węgorzewo. Z dziejów miasta i powiatu'', Olsztyn 1968. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://bipbudry.warmia.mazury.pl/ Biuletyn Informacji Publicznej – bipbudry.warmia.mazury.pl] [23.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat węgorzewski]]
[[Kategoria: Budry (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1501-1600]]

Zielone

2026-09-23T19:08:41Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Zielone
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Zielonego
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 22<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Zielone” (ID BDL 042815617072-0490151; SIMC 0490151; wartość 22), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-140
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 30|sekundN = 11
|stopniE = 21 |minutE = 13 |sekundE = 29
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Zielone''' (niem. ''Zielonen'', od 1938 r. ''Grünflur'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński| powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]], w południowej części województwa warmińsko–mazurskiego. Miejscowość leży w odległości około 15 km na południowy wschód od [[Szczytno|Szczytna]], około 5 km na południe od drogi krajowej nr 53.
 

==Dzieje miejscowości ==
Niewielka osada istniała już przed 1782 roku. Sześć lat później otrzymała ponad 20 łanów jako [[Osada szkatułowa |osada szkatułowa]]. Z czasem obszar wsi niemal dwukrotnie się zmniejszył, obejmując w połowie XIX wieku tylko 9,5 łana. Przed wybuchem [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojny światowej]] była to jedna z najsłabiej zaludnionych wsi na terenie powiatu szczycieńskiego.

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych latach:

*1782 r. – 7 gospodarstw

*1818 r. – 57 osób, 10 gospodarstw

*1858 r. – 7 gospodarstw

*1939 r. – 59 osób

== Bibliografia==
Grabowski Sławomir, ''Z dziejów gminy Świętajno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 38–43. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [23.09.2026]

{{Przypisy}}
<references>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]

Stare Czajki

2026-09-23T19:04:27Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Stare Czajki
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Starych Czajek
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 87<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Stare Czajki” (ID BDL 042815617072-0490139; SIMC 0490139; wartość 87), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-140
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 31 |sekundN = 0
|stopniE = 21 |minutE = 16 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Stare Czajki''' (niem. ''Alt Czayken'', od 1933 r. ''Alt Kwitten'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński| powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]], w południowej części województwa warmińsko–mazurskiego. Miejscowość leży w odległości 19 km na południowy wschód od [[Szczytno|Szczytna]], około 5 km na południe od drogi krajowej nr 53.
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w 1729 roku przez Fryderyka Czajkę (Kiwitę) na 3 łanach. W roku 1781 lub 1782 zaliczono ją do [[Osada szkatułowa |osad szkatułowych]] i otrzymała kolejnych 15 łanów. W połowie XIX wieku (1858) powiększyła swój obszar do 19 łanów. W pobliżu wsi około 1900 roku powstała kolonia Dębówko.

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych latach:

*1782 r. – 13 gospodarstw

*1818 r. – 92 osoby, 18 gospodarstw

*1858 r. – 22 gospodarstwa

*1939 r. – 147 osób

== Bibliografia==
Grabowski Sławomir, ''Z dziejów gminy Świętajno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 38–43. 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026]

{{Przypisy}}
<references>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Spychowo

2026-09-23T18:58:34Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Spychowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Spychowa
|zdjęcie = spychowo.jpg
|opis zdjęcia = Kościół w Spychowie. Fot. Mieczysław Kalski
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 1151 (łącznie z: część Spychowski Piec, część Spychówko, wieś Spychowo)<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Spychowo” (ID BDL 042815617072-0490062; SIMC 0490062) — wartość zbiorcza obejmująca 3 jednostki SIMC (Spychowski Piec | Spychówko | Spychowo), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-140
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 36 |sekundN = 04
|stopniE = 21 |minutE = 20 |sekundE = 46
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
[[image:spychowo2.jpg|thumb|right|290px|Leśny Ośrodek Edukacji Ekologicznej. Fot. Mieczysław Kalski]]
''' Spychowo''' (niem. ''Puppen'', 1945–1960 ''Pupy'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]]. W 2010 roku wieś liczyła 1 373 mieszkańców<ref> łącznie Spychowo, [[Bystrz]], [[Kierwik]], [[Niedźwiedzi Kąt]], [[Spychowski Piec]], [[Spychówko]], [[Szklarnia]] </ref>.
 

==Położenie==
Wieś położona jest 10 km na wschód od [[Świętajno|Świętajna]], na wschodnim skraju [[Puszcza Piska|Puszczy Piskiej]], nad [[Jezioro Spychowskie|Jeziorem Spychowskim]] i w pobliżu jeziora [[Jezioro Kierwik|Kierwik]], które łączy [[Struga Spychowska]]. Przez Spychowo przebiega droga krajowa nr 59. Znajduje się tu również stacja kolejowa na linii [[Olsztyn]] – [[Ełk]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Nazwa wsi pochodzi od staropruskiego ''pupele'' – bób, groch, z kolei niemieckie ‘puppen’ oznacza ‘lalki’. Po [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojnie światowej]] nazwę niemiecką dość niefrasobliwie spolszczono na Pupy. Z inicjatywy mieszkańców w 1960 roku nazwę wsi zmieniono na Spychowo. Błędne jest zatem kojarzenie tej miejscowości z sienkiewiczowskim Spychowem, choć pomysł wyboru takiej nazwy wziął się właśnie z Krzyżaków – na co wpływ miała również obchodzona wówczas z wielką pompą 550. rocznica [[Bitwa pod Grunwaldem |bitwy pod Grunwaldem]].

W drugiej połowie XV wieku nad Jezioren Spychowskim znajdował się [[Zamek w Spychowie |zamek myśliwski]], który jeszcze pod koniec XVI wieku był ponoć jednym z najpiękniejszych tego rodzaju budowli w [[Prusy |Prusach]]. Około 1684 roku znajdowała się tu siedziba administracji leśnej wschodniej części [[Kapitanat szczycieński|kapitanatu szczycieńskiego]].
Około 1645 roku założono tu kuźnicę hutniczą, lecz została zburzona już około 1660 roku; poza tym we wsi działały smolarnie, węglarnie i dziegciarnie. To właśnie wokół nich rozwinęła się osada.

Już przed 1740 rokiem była tu szkoła, a później również karczma. Pierwszy nadział gruntów datuje się na rok 1787, kiedy to trzem osadnikom zapisano ponad 3 łany w ramach [[Osadnictwo szkatułowe |osadnictwa szkatułowego]]. Pięć lat później było tu już 8 gospodarstw, a w połowie następnego stulecia wieś liczyła 29 gospodarstw i obejmowała 5,5 łana. Rozwój wsi przyspieszył pod koniec XIX wieku, gdy wybudowano (1884) linię kolejową [[Szczytno]] – [[Pisz]] – zaczęły powstawać liczne tartaki. W 1916 roku otworzono tu stację wyjściową kolejki wąskotorowej do [[Mysyzniec|Myszyńca]] i dalej do Ostrołęki. Stacja kolejowa linii Szczytno - Pisz nosiła nazwę [[Pupy Zwykłe]], zaś kolei wąskotorowej – [[Pupy Wąskotorowe]].
W 1898 roku powołano w Pupach [[Parafia ewangelicka w Pupach|parafię ewangelicką]], zaś w latach 1903–1905 zbudowano kościół. Obecnie jest to siedziba [[Parafia pw. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy w Spychowie| parafii rzymskokatolickiej]].
W latach 1950–1954 na miejscu starego tartaku wybudowano w Pupach [[Fabryka Kalafonii i Terpentyny w Pupach|Fabrykę Kalafonii i Terpentyny]], wokół której powstało niewielkie osiedle mieszkaniowe. W aferę korupcyjną związaną z działalnością tego zakładu zamieszany był słynny leśniczy z Prania, [[Stanisław Popowski]] (1922–1983); wyroku uniknął dzięki wstawiennictwu wpływowego pisarza (i częstego gościa w Praniu) [[lkwim: Jerzy Putrament|Jerzego Putramenta]].

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1787 r. – 3 gospodarstwa

*1792 r. – 8 gospodarstw

*1818 r. – 82 osoby, 13 gospodarstw

*1858 r. – 192 osoby, 29 gospodarstw

*1939 r. – 1515 osób

==Szkolnictwo==
W miejscowości funkcjonuje [[Zespół Szkół w Spychowie|zespół szkół]].
 

==Kultura==
We wsi działa [[Stowarzyszenie „Przyjazne Spychowo”]]. Zorganizowano tutaj szereg imprez i wydarzeń kulturalnych, m.in.:
*[[lkwim:Mazurski Przegląd Muzyki Biesiadnej i Weselnej - Spychowo 2007|Mazurski Przegląd Muzyki Biesiadnej i Weselnej]]
*[[lkwim:Otwarty Ogólnopolski Turniej Chórów o Miecz Juranda w Spychowie|Ogólnopolski Turniej Chórów o Miecz Juranda]]
*[[lkwim:Gminny Przegląd Kolęd i Pastorałek w Spychowie |Gminny Przegląd Kolęd i Pastorałek]]
*[[lkwim:Plenery Malarskie Malujemy sercem w Spychowie |Plenery Malarskie "Malujemy sercem"]]

==Gospodarka==
We wsi znajduje się siedziba [[Nadleśnictwo Spychowo |nadleśnictwa]].
 

==Przyroda==
W pobliżu miejscowości znajduje się [[Rezerwat Pupy |Rezerwat Przyrody Pupy]].
 

== Zabytki==
*[[lkwim:Kościół pw. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy w Spychowie|kościół]] z początku XX wieku; surowa bryła, skromny wystrój wnętrza
*dawny budynek [[Plebania w Spychowie|plebanii]] z początków XX wieku, z czerwonej cegły; obecnie ośrodek zdrowia
*budynek szkoły z 1931 roku, murowana z cegły, kamienne fundamenty
*dawny [[Cmentarz ewangelicki w Spychowie|cmentarz ewangelicki]] za wsią
*częściowo zachowane budownictwo drewniane, m.in. chałupy nr 7, 9, 11, 22, 26 na ul. Juranda

==Turystyka==
*[[Szlak im. Melchiora Wańkowicza: Sorkwity – Rezerwat Sosna Królewska |Szlak im. Melchiora Wańkowicza]] – przebieg trasy: [[Sorkwity]] – [[Jezioro Lampackie]] – [[Maradki]] – jezioro [[Jezioro Piłakno|Piłakno]] – jezioro [[Jezioro Borówko|Borówko]] – [[Bieńki]] – [[Gant]] – [[Krawno]] – [[Babięta]] – jezioro [[Jezioro Zyzdrój|Zyzdrój]] – Spychowo – jezioro [[Jezioro Kierwik|Kierwik]] – jezioro [[Jezioro Uplik|Uplik]] – [[Zgon]] – [[Rezerwat Sosna Królewska]]
*spływ kajakowy szlakiem wodnym rzeki [[Rzeka Krutynia|Krutyni]] na odcinku: Spychowo – [[Krutyń]]

== Bibliografia==
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. 1–2, Olsztyn 2011. 
Grabowski Sławomir, ''Z dziejów gminy Świętajno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 38–43. 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Mazury. Słownik stronniczy, ilustrowany'', red. Waldemar Mierzwa, Dąbrówno 2008. 
Nowotka Marek, ''Dlaczego Spychowo? Krótka historia nazwy wsi na marginesie niepublikowanego artykułu Gustawa Leydinga „Wojna o Pupy”'', Rocznik Mazurski, t. 15, 2011, ss. 159–171. 
Orłowicz Mieczysław, ''Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii'', na nowo podali do druku Grzegorz Jasiński, Andrzej Rzempołuch, Robert Traba, Olsztyn 1991. 
Ramm Jerzy, ''Fabryka Kalafonii i Terpentyny'', [w:]''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962, ss. 353–357. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [23.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [23.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1501-1600]]

Piasutno

2026-09-23T18:51:42Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Piasutno
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Piasutna
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 362<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Piasutno” (ID BDL 042815617072-0490010; SIMC 0490010; wartość 362), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-140
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 36 |sekundN = 0
|stopniE = 21 |minutE = 13 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Piasutno''' (niem. ''Piasutten'', od 1938 r. ''Seenwalde'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński| powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]], w południowej części województwa warmińsko–mazurskiego. Miejscowość leży w odległości 4 km na północ od [[Świętajno|Świętajna]], na południowym brzegu jeziora [[Jezioro Piasutno|Piasutno]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w 1678 roku na [[Prawo chełmińskie |prawie chełmińskim]] na 40 łanach; zasadźcą był [[Fryderyk Spek]] z [[Marksewo|Marksewa]], który otrzymał 4 łany sołeckie, zaś w 1682 roku przywilej na prowadzenie karczmy oraz na połów ryb w jeziorze Piasutno. Stosunkowo dobra gleba przyczyniła się do szybkiego zaludnienia osady. W połowie XIX wieku obejmowała ona ponad 83 łany. W 1861 roku do wsi przyłączono osiedle Wyrok, które liczyło wówczas 4 gospodarstwa i 5 łanów, a także kolonię [[Łęg]]. Przed wybuchem [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojny światowej]] była to jedna z największych wsi w okolicy.

W raporcie starosty szczycieńskiego von Gaudeckera z 1730 r. odnotowano Piasutno jako miejscowość posiadającą szkołę.

W 1931 roku staraniem [[lkwim: Jan Boenigk|Jana Boenigka]] powstała w Piasutnie (a dokładniej w należącym do wsi przysiółku Łęg) pierwsza [[Polsko-Ewangelicka Szkoła w Piasutnie |polska szkoła]] na [[Mazury| Mazurach]]; nauczycielem był [[Jerzy Lanc]]. Niestety, zastraszeni chłopi nie chcieli posyłać do niej dzieci – Lanc miał tylko jedną, opóźnioną w rozwoju, uczennicę.

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa, w którego skład wchodzi również [[Powałczyn]].

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych latach:

*1782 r. – 60 gospodarstw

*1818 r. – 475 osób, 79 gospodarstw

*1858 r. – 728 osób, 101 gospodarstw

*1939 r. – 913 osób

== Ludzie związani z miejscowością ==
*Jan Boenigk (1903–1982) – działacz mazurski; założyciel szkoły polskiej w Piasutnie
*Jerzy Lanc (1901–1932) – działacz społeczno–oświatowy, nauczyciel w szkole polskiej w Piasutnie; zimą 1932 roku w pokoju, który wynajmował, odnaleziono jego ciało; ślady wskazywały na otrucie

== Zabytki ==
*dobrze zachowana zabudowa drewniana, głównie z początku XX wieku
*budynek szkoły z 1894 roku, w centrum wsi, z czerwonej cegły, piętrowy, z częścią mieszkalną dla nauczyciela
*dawny cmentarz ewangelicki, za wsią, wśród starych lip

== Bibliografia ==
Toeppen Max, ''Historia Mazur'', Olsztyn 1995 (przekład M. Szymańska-Jasińska) 
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. I–II, Olsztyn 2011. 
Gąsiorowski Andrzej, ''Podróże historyczne i krajoznawcze po pograniczu pruskim 1466-1939'', Olsztyn 2005. 
Grabowski Sławomir, ''Z dziejów gminy Świętajno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 38–43. 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Mazury. Słownik stronniczy, ilustrowany'', red. Waldemar Mierzwa, Dąbrówno 2008. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1601-1700]]

Nowe Czajki

2026-09-23T18:47:17Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Nowe Czajki
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 36<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Nowe Czajki” (ID BDL 042815617072-0490004; SIMC 0490004; wartość 36), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 31 |sekundN = 11
|stopniE = 21 |minutE = 14 |sekundE = 08
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Nowe Czajki''' – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]]. Wraz z miejscowością [[Cis]] tworzy sołectwo Nowe Czajki-Cis.
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w południowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 13 km na południe od [[Świętajno (powiat szczycieński)|Świętajna]], 2 km od drogi krajowej nr 53.
==Dzieje miejscowości==
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie szczycieńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://bip.swietajno.pl/ Urząd Gminy Świętajno] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat szczycieński]] [[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Konrady

2026-09-23T18:40:00Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Konrady
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Konradów
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 56<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Konrady” (ID BDL 042815617072-0489998; SIMC 0489998; wartość 56), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-140
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 29 |sekundN = 43.08
|stopniE = 21 |minutE = 12 |sekundE = 30.24
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Konrady''' (również jako ''Kipary'', niem. ''Konraden'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński| powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny|administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]], w południowej części województwa warmińsko–mazurskiego. Miejscowość leży w odległości 20 km na południowy wschód od [[Szczytno|Szczytna]], nad strumykiem [[Strumień Jerutka |Jerutka]] (dopływ rzeczki [[Rzeka Rozoga|Rozogi]]).
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś istniała już przed 1782 rokiem. W 1788 roku sześciu mieszkańców otrzymało zapis na ponad 7 łanów. Z czasem Konrady ponad dwukrotnie powiększyły swój obszar, obejmując w połowie XIX wieku (1858 r.) prawie 13 łanów gruntów.

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych latach:

*1782 r. – 5 gospodarstw

*1818 r. – 60 osób, 10 gospodarstw

*1858 r. – 12 gospodarstw

*1939 r. – 136 osób

== Bibliografia ==
Grabowski Sławomir, ''Z dziejów gminy Świętajno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 38–43. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [23.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Kolonia

2026-09-23T18:33:54Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Kolonia
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Kolonii
|zdjęcie = kolonia.jpg
|opis zdjęcia = Kaplica w Kolonii. Fot. Mieczysław Kalski
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 681 (łącznie z: część Racibórz, część Łąck Wielki, wieś Kolonia)<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Kolonia” (ID BDL 042815617072-0489969; SIMC 0489969) — wartość zbiorcza obejmująca 3 jednostki SIMC (Racibórz | Łąck Wielki | Kolonia), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-140
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 34 |sekundN = 0
|stopniE = 21 |minutE = 16 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Kolonia''' (niem. ''Grünwalde'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński| powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]]. w 2010 roku wieś liczyła 1 153 mieszkańców <ref>łącznie Kolonia, Łąck Wielki, Racibórz</ref>.
 

== Charakterystyka fizjograficzna ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]], w południowej części województwa warmińsko–mazurskiego. Miejscowość leży w odległości 3,5 km na wschód od [[Świętajno|Świętajna]]. Znajduje się w niej stacja kolejowa na linii [[Olsztyn]] – [[Ełk]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w 1820 roku przez osadników z Polski jako [[Osada szkatułowa |osada szkatułowa]]. W 1830 roku 16 chłopów uzyskało tu zapisy na ogółem 23,5 łana. W 1861 roku przyłączono do gminy Kolonia osiedle Górki, zaś w 1928 roku – [[Łąck Wielki]]. Wieś została częściowo spalona podczas [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach |I wojny światowej]].

Górki powstały w 1776 roku na 4 łanach jako dwór szkatułowy; w 1782 roku było tam jedno gospodarstwo, a w 1858 roku – dwa.
Łąck Wielki również był dworem szkatułowym, założonym w 1749 roku na 5,5 łanach; w połowie XIX wieku było tam 5 gospodarstw; na początku XX wieku został rozparcelowany. Obecnie przysiółek [[Racibórz]].

We wsi znajduje się kaplica należąca do kościoła rzymskokatolickiego. Ponadto działa tu Sala Królestwa Świadków Jehowy.

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych latach:

*1830 r. – 16 gospodarstw

*1858 r. – 39 gospodarstw

*1939 r. – 724 osoby

==Gospodarka==
Po [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach |II wojnie światowej]] (do 2007 roku) działał w Kolonii duży zakład przemysłu drzewnego; obecnie funkcjonuje w ograniczonym zakresie.
 

==Kultura==
Z Kolonii pochodzą członkowie zespołu [[Altre |Altre]], laureaci m.in. [[lkwim:Mazurski Przegląd Muzyki Biesiadnej i Weselnej - Spychowo 2007|Mazurskiego Przeglądu Muzyki Biesiadnej i Weselnej w Spychowie]].
 

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Bogumił Linka]] (1865–1920) – działacz mazurski; urodził się w [[Górki |Górkach]] koło Kolonii
*[[lkwim:Franciszek Godek|Franciszek Godek]] (ur. 1931) – poeta ludowy
*[[lkwim:Jan Dopatka|Jan Dopatka]] (1894–1976) – poeta mazurski tworzący w języku niemieckim i polskim, działacz mazurski

== Zabytki ==
*kilka przykładów budownictwa drewnianego (chałupy nr 44, 45, 46, 47, 75)
*nietypowy budynek szkoły z 1916 roku, dwuskrzydłowy: jedno parterowe, z mieszkaniem dla nauczyciela; drugie w kształcie litery U, częściowo piętrowe; szkoła posiada kolumnowy drewniany ganek
*budynek dworca kolejowego z końca XIX wieku, murowany, z czerwonej cegły
*dawny cmentarz ewangelicki, mocno zdewastowany

== Bibliografia ==
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. II, Olsztyn 2011. 
Grabowski Sławomir, ''Z dziejów gminy Świętajno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 38-43. 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
Orłowicz Mieczysław, ''Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii'', na nowo podali do druku Grzegorz Jasiński, Andrzej Rzempołuch, Robert Traba, Olsztyn 1991. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [23.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1801-1918]]

Koczek

2026-09-23T18:31:15Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Koczek
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Koczka
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 73<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Koczek” (ID BDL 042815617072-0489952; SIMC 0489952; wartość 73), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-140
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 37 |sekundN = 10
|stopniE = 21 |minutE = 22 |sekundE = 23
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Koczek''' (niem. ''Kotzek'', od r. 1905 ''Waldersee'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński| powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno|gminie Świętajno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest w południowej części województwa warmińsko–mazurskiego, na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]], na wschodnim krańcu [[Puszcza Piska|Puszczy Piskiej]]. Koczek znajduje się w odległości 30 km na północny wschód od [[Szczytno|Szczytna]], między jeziorami: [[Jezioro Kierwik|Kierwik]], [[Jezioro Zdrużno|Zdrużno]] i [[Jezioro Uplik|Uplik]].
 

== Dzieje miejscowości ==
W Koczku odnaleziono ślady po grobach należących do przedstawicieli kultury ceramiki sznurowej, a także cmentarzysko [[Galindowie|Galindów]] z II wieku, w którym odkryto brązowe i srebrne monety.
Wieś powstała w 1684 roku jako [[Osada szkatułowa| osada szkatułowa]] na 5 łanach.
W 1935 roku do tutejszej szkoły (data założenia nieznana) uczęszczało 35 dzieci, a zatrudniony był jeden nauczyciel.

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa.
 

== Bibliografia ==
Grabowski Sławomir, ''Z dziejów gminy Świętajno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 38-43. 
''Mrągowo. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Andrzej Wakar i in., Olsztyn 1975. 
[https://bip.swietajno.pl/ Strona Urzędu Gminy Świętajno] [23.09.2026]

{{Przypisy}}
<references>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1601-1700]]

Jeruty

2026-09-23T18:25:28Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Jeruty
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Jerut
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 287<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Jeruty” (ID BDL 042815617072-0489930; SIMC 0489930; wartość 287), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-140
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 32 |sekundN = 0
|stopniE = 21 |minutE = 10 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Jeruty''' (niem. ''Gross Jerutten'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński| powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]], w odległości 5,5 km na zachód od [[Świętajno|Świętajna]], około 1 km na południe od drogi nr 53 na odcinku [[Szczytno]] – [[Rozogi (gmina Rozogi)|Rozogi]] i stacji kolejowej Jeruty na linii [[Olsztyn]] – [[Ełk]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w 1703 roku jako [[Osada szkatułowa |osada szkatułowa]] na 4 łanach; sołtysem był [[Fryderyk Spek]] z [[Marksewo|Marksewa]]. Mieszkańcy zajmowali się – oprócz rolnictwa – także sitarstwem oraz wyrobem chodaków z łyka drzewnego, czyli łykarstwem. W połowie XIX wieku wieś liczyła już 63 łany – powiększenie areału uzyskano dzięki karczunkowi lasów oraz osuszaniu bagien.

W raporcie starosty szczycieńskiego von Gaudeckera z 1730 r. odnotowano Jeruty jako miejscowość posiadającą szkołę.

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa, w skład którego wchodzi również osada [[Chajdyce]].

Liczba mieszkańców i gospodarstw w poszczególnych latach:

*1782 r. – 40 gospodarstw

*1818 r. – 287 osób, 45 gospodarstw

*1858 r. – 57 gospodarstw

*1939 r. – 486 osób

== Zabytki ==
*zabudowa murowana i drewniana z przełomu XIX i XX wieku (m.in. chałupa, obora, stodoła, kostnica)
*budynek szkoły z 1920 r. (poprzedni został zniszczony w 1914 r.)

== Bibliografia ==
Toeppen Max, ''Historia Mazur'', Olsztyn 1995 (przekład M. Szymańska-Jasińska) 
Grabowski Sławomir, ''Z dziejów gminy Świętajno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 38–43. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
Orłowicz Mieczysław, ''Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii'', na nowo podali do druku Grzegorz Jasiński, Andrzej Rzempołuch, Robert Traba, Olsztyn 1991. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [23.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [23.09.2026] 
[https://bip.swietajno.pl/ Strona Gminy Świętajno] [23.09.2026]

{{Przypisy}}
<references>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Jerutki

2026-09-23T18:18:11Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Jerutki
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Jerutek
|zdjęcie = Jerutki.jpg
|opis zdjęcia = Kościół w Jerutkach. Fot. Mieczysław Kalski
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 352<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Jerutki” (ID BDL 042815617072-0489923; SIMC 0489923; wartość 352), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-140
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 35 |sekundN = 24
|stopniE = 21 |minutE = 08|sekundE = 23
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
[[image:jerutki2.jpg|thumb|right|290px|Szkoła Podstawowa. Fot. Mieczysław Kalski]]
''' Jerutki''' (niem. ''Klein Jerutten'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński| powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]], na obrzeżach [[Puszcza Piska|Puszczy Piskiej]]. Miejscowość leży w odległości 6 km na północny zachód od [[Świętajno|Świętajna]], około 4 km na północ od drogi krajowej nr 53.
 

== Dzieje miejscowości ==
W drugiej połowie XVII wieku istniała tu początkowo smolarnia. Wieś została założona w 1687 roku na [[Prawo chełmińskie| prawie chełmińskim]] na 30 łanach; sołtys, niejaki Fereriusz, otrzymał trzy łany. Później otrzymał również przywilej na założenie karczmy z prawem browarnictwa. W 1701 roku wieś powiększyła się o 10 łanów. W połowie XIX miejscowość należała do największych na terenie powiatu szczycieńskiego; obejmowała wówczas 112 łanów.
W 1802 roku na polach pod Jerutkami odbyła się wielka rewia wojskowa z udziałem pruskiej pary królewskiej.

[[Parafia ewangelicka w Jerutkach]] powstała w 1709 roku; być może do czasu wybudowania nowego kościoła nabożeństwa odbywały się w kościele drewnianym. Kościół we wsi powstał w 1715 roku (według innych źródeł w 1734 roku ); w 1821 roku dobudowano kwadratową wieżę. Od lat 80. XX wieku kościół jest siedzibą filii katolickiej [[Parafia pw. św. Andrzeja Boboli w Świętajnie |parafii w Świętajnie]].

Szkoła we wsi istniała już w pierwszej połowie XIX wieku i obejmowała dwie klasy. Nowy budynek pochodzi z 1906 roku.

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw w poszczególnych latach:

*1782 r. – 52 gospodarstwa

*1818 r. – 446 osób, 59 gospodarstw

*1858 r. – 582 osoby, 73 gospodarstwa

*1939 r. – 660 osób

==Kultura==
We wsi działa [[Fundacja "Kreolia - kraina kreatywności" w Jerutkach|Fundacja]] "Kreolia – kraina kreatywności"na rzecz Wspierania Rozwoju Kreatywności oraz Rozwoju Twórczości Dzieci, Młodzieży i Dorosłych.
 

== Zabytki ==
*[[lkwim:Kościół pw. św. Maksymiliana Kolbe w Jerutkach|kościół]] z 1734 roku; wyposażenie i wystrój również z XVIII wieku; ołtarz główny wykonany (1737–1738) przez [[Michał Kapicki|Michała Kapickiego]], snycerza z [[Wielbark|Wielbarka]]
*przykościelny cmentarz, częściowo zniszczony; tu m.in. pomnik poświęcony mieszkańcom wsi poległym podczas [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach|I wojny światowej]]
*plebania z początków XIX wieku
*budynek szkoły z 1906 roku, z czerwonej cegły, dekorowana elewacja

== Bibliografia ==
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. I-II, Olsztyn 2011. 
Grabowski Sławomir, ''Z dziejów gminy Świętajno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 38-43. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Mazury. Słownik stronniczy, ilustrowany'', red. Waldemar Mierzwa, Dąbrówno 2008. 
Orłowicz Mieczysław, ''Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii'', na nowo podali do druku Grzegorz Jasiński, Andrzej Rzempołuch, Robert Traba, Olsztyn 1991. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [23.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [23.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1601-1700]]

Jeronimy

2026-09-23T18:12:05Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Jerominy
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Jerominów
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 63<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Jerominy” (ID BDL 042815617072-0489917; SIMC 0489917; wartość 63), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-140
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 31 |sekundN = 0
|stopniE = 21 |minutE = 11 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Jerominy''' (niem.'' Jeromin'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński | powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński) |gminie Świętajno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierzu Mrągowskim]], stanowiącym integralną część [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]]. Jeronimy leżą południowej części województwa warmińsko–mazurskiego, w odległości około 15 km na południowy wschód od [[Szczytno|Szczytna]], na południe od drogi krajowej nr 53 na odcinku Szczytno – [[Rozogi (gmina Rozogi)|Rozogi]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś założona jako [[Osada szkatułowa |osada szkatułowa]] przed 1782 rokiem. W 1788 roku pięciu mieszkańców otrzymało zapis na 11 łanów. Z czasem obszar wsi nieco się zmniejszył, jednocześnie powiększyła się liczba gospodarstw. W 1858 roku wieś obejmowała nieco ponad 8 łanów gruntów, podzielonych między 10 gospodarstw. Przed [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojną światową]] była to jedna z najsłabiej zaludnionych wsi na terenie powiatu szczycieńskiego.

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 3 gospodarstwa

*1818 r. – 47 osób, 6 gospodarstw

*1858 r. – 10 gospodarstw

*1939 r. – 61 osób

== Bibliografia ==
Grabowski Sławomir, ''Z dziejów gminy Świętajno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 38–43. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [23.09.2026] 
[http://swietajno-ug.wwm.pl/cms2/content/view/2/3/ Strona Urzędu Gminy Świętajno] [10.09.2013]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]]

[[Kategoria: 1701-1800]]

Jerominy

2026-09-23T18:05:12Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Jerominy
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 63<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Jerominy” (ID BDL 042815617072-0489917; SIMC 0489917; wartość 63), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 31 |sekundN = 12
|stopniE = 21 |minutE = 11 |sekundE = 06
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Jerominy''' – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w południowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 13 km na południowy-zachód od [[Świętajno (powiat szczycieński)|Świętajna]].
==Dzieje miejscowości==
Wieś Jerominy została założona w 1788 r. w ramach osadnictwa szkatułowego na obszarze Lasów Korpelskich - na wydzielonych gruntach. Grunty te zwane są nowiznami – czyli nowo przeznaczone do kolonizacji i zasiedlenia. 
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie szczycieńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Max Toeppen, ''Historia Mazur'', Olsztyn, 1995. 
Iwona Liżewska, Wiktor Knercer: ''Przewodnik po historii i zabytkach Ziemi Szczycieńskiej''. Olsztyn, 1998. 
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://bip.swietajno.pl/ Urząd Gminy Świętajno] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat szczycieński]] [[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Długi Borek

2026-09-23T17:58:01Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Długi Borek
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 225<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Długi Borek” (ID BDL 042815617072-0489886; SIMC 0489886; wartość 225), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 30 |sekundN = 43
|stopniE = 21 |minutE = 12 |sekundE = 06
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Długi Borek''' (niem. ''Langenwalde'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w południowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 9 km na południe od [[Świętajno (powiat szczycieński)|Świętajna]].
==Dzieje miejscowości==
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie szczycieńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://bip.swietajno.pl/ Urząd Gminy Świętajno] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat szczycieński]] [[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Cis

2026-09-23T17:51:20Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Cis
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 60<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Cis” (ID BDL 042815617072-0489870; SIMC 0489870; wartość 60), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 31 |sekundN = 48
|stopniE = 21 |minutE = 13 |sekundE = 27
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Cis''' (niem. ''Friedrichsthal'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]]. Wraz z miejscowością [[Nowe Czajki]] tworzy sołectwo Nowe Czajki-Cis.
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w południowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 11 km na południe od [[Świętajno (powiat szczycieński)|Świętajna]], przy drodze krajowej nr 53.
==Dzieje miejscowości==
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie szczycieńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [23.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[https://bip.swietajno.pl/ Urząd Gminy Świętajno] [23.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat szczycieński]] [[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Chochół

2026-09-23T17:44:29Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Chochół
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Chochoła
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 59<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Chochół” (ID BDL 042815617072-0489863; SIMC 0489863; wartość 59), dostęp 23 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-140
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 32 |sekundN = 40
|stopniE = 21 |minutE = 11 |sekundE = 23
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Chochół''' (niem. ''Gut Friedrichsfelde'', od 1939 r. ''Friedrichsfelde'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny |administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest w południowej części województwa warmińsko–mazurskiego na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]], w odległości ok. 10 km na wschód od [[Szczytno|Szczytna]]. Przez wieś przebiega droga krajowa nr 53.
 

== Dzieje miejscowości ==
Chochół powstał na nowiznach leśnych jako [[Dwór szkatułowy |dwór szkatułowy]] w latach 1750–1752. Założycielem i właścicielem był radca Gotzheim, który piastował urząd wójta tej części [[Powiat niedzicki|powiatu nidzickiego]]. W 1787 roku dwór obejmował 3,5 łana, w 1818 roku 14 łanów. W 1782 roku we wsi istniało 1 gospodarstwo. Obok dworu powstała [[Wieś szkatułowa |wieś szkatułowa]], która liczyła w 1812 roku 4,5 łana. W 1818 roku Chochół składał się z 6 gospodarstw i był zamieszkany przez 62 osoby.
W pierwszej połowie XIX wieku we wsi znajdowała się jedna z trzech trzyklasowych (wyżej zorganizowanych) szkół w powiecie (pozostałe działały w Szczytnie i [[Pasym| Pasymiu]]).
Chochół był siedzibą wójtostwa do roku 1818, następnie należał do [[Parafia Jerutki|parafii Jerutki]].
W 1817 roku w pobliżu wsi (w kierunku wschodnim) odkryto [[Galindowie| galindzkie]] [[Cmentarzysko ciałopalne w Chochole|cmentarzysko ciałopalne]], w którym znajdowały się m.in. urny, perły, korale, bursztyn, strzały. W 1858 roku wieś składała się z 5 gospodarstw. W 1939 roku Chochół był zamieszkany przez 115 osób.

Obecnie miejscowość jest siedzibą sołectwa .Chochół łącznie z [[Czajki|Czajkami]] tworzy jeden z dwóch obwodów, stanowiących obszar działania [[Koło Łowieckie ''Żbik''|Koła Łowieckiego "Żbik"]].
 

==Gospodarka==
W okolicach [[Jeruty|Jerut]] i Chochoła ma powstać specjalna strefa gospodarcza, obejmująca obszar 100 hektarów. Strefa miałaby powstać na terenach prywatnych i gruntach rolnych.
 

==Turystyka==
Przez miejscowość przebiega szlak [[Rajd konny "Ewita"|rajdu konnego "Ewita"]] obejmujący następującą trasę:
[[Sasek Mały]] – [[Szymanki]] – [[Ciemna Dąbrowa]] – [[Piecuchy]] – [[Wały (gmina Szczytno)|Wały]] – [[Gawrzyjałki]] – [[Wyżegi]] – [[Jerominy]] – Chochół – [[Świętajno]] – [[Marksoby]] – [[Orżyny]] – [[Jabłonka (gmina Dźwierzuty)|Jabłonka]] – [[Trelkowo]] – [[Kobylocha]] – [[Piece]] – [[Sawica]] – [[Witówko]] – [[Sasek]]
 

== Bibliografia ==
Grabowski Sławomir, ''Z dziejów gminy Świętajno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 38-43. 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [23.09.2026] 
[http://swietajno-ug.wwm.pl/ Strona Gminy Świętajno] [19.08.2013] 
[https://www.tygodnikszczytno.pl/ Portal Informacyjny [[Tygodnik Szczytno|Tygodnika Szczytno]]][23.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Biały Grunt

2026-09-21T10:00:48Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Biały Grunt
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Świętajno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 119<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Biały Grunt” (ID BDL 042815617072-0489857; SIMC 0489857; wartość 119), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 30 |sekundN = 43
|stopniE = 21 |minutE = 12 |sekundE = 06
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Biały Grunt''' (niem. ''Weißengrund'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], w [[Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)|gminie Świętajno]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w południowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 15 km na południowy-zachód od [[Świętajno (powiat szczycieński)|Świętajna]].
==Dzieje miejscowości==
Wieś założona w 1788 roku na tak zwanych nowiznach Lasów Korpelskich. W 1938 r. w ramach akcji germanizacyjnej zmieniono urzędową nazwę wsi na Weißengrund. 
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [21.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [21.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie szczycieńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Max Toeppen, ''Historia Mazur'', Olsztyn, 1995. 
Iwona Liżewska, Wiktor Knercer: ''Przewodnik po historii i zabytkach Ziemi Szczycieńskiej'', Olsztyn, 1998. 
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [21.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [21.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://bip.swietajno.pl/ Urząd Gminy Świętajno] [21.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat szczycieński]] [[Kategoria: Świętajno (gmina wiejska, powiat szczycieński)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Łatana Wielka

2026-09-21T09:52:47Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Łatana Wielka
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Łatany Wielkiej
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 72<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Łatana Wielka” (ID BDL 042815617085-0490292; SIMC 0490292; wartość 72), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 23 |sekundN = 0
|stopniE = 21 |minutE = 05 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Łatana Wielka''' (niem. ''Gross Lattana'', od 1938 r. ''Grossheidenau'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie==
Wieś położona jest w południowej części [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]], na [[Pogranicze kurpiowsko-mazurskie|pograniczu kurpiowsko–mazurskim]]. Miejscowość leży w odległości 10 km na wschód od [[Wielbark|Wielbarka]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w 1794 roku na terenach osuszonego (1769–1794) bagna Łatana jako [[Osada szkatułowa |osada szkatułowa]], zamieszkała wówczas przez 13 rodzin. W połowie XIX wieku obejmowała ponad 36 łanów. Znajdował się tu [[Posterunek żandarmerii granicznej w Łatanie Wielkiej|posterunek żandarmerii granicznej]].

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1818 r. – 160 osób, 27 gospodarstw

*1858 r. – 28 gospodarstw

*1939 r. – 137 osób

== Zabytki==
*dawna [[siedziba posterunku żandarmerii granicznej]] z początku XX wieku, dwupiętrowa; obecnie własność prywatna
*kilka drewnianych chałup (nr 1, 3, 17)

==Bibliografia==
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44–47. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Zieleniec

2026-09-21T09:50:20Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Zieleniec
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Zieleńca
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 132<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Zieleniec” (ID BDL 042815617085-0490518; SIMC 0490518; wartość 132), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 25 |sekundN = 23
|stopniE = 21 |minutE = 7 |sekundE = 6
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Zieleniec''' (niem. ''Radzienen'', ''Gross Radzienen'', od 1938 r. ''Hügelwalde'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński | powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest w południowej części [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]], na [[Pogranicze kurpiowsko-mazurskie|pograniczu kurpiowsko-mazurskim]]. Miejscowość leży w odległości 22 km na południowy wschód od [[Szczytno|Szczytna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś powstała na [[Nowizny |nowiznach]] obok smolarni, która istniała już w 1770 roku. Na przełomie 1787 i 1788 roku miejscowość otrzymała 40 łanów gruntów. W połowie XIX wieku obejmowała 38 łanów. Po podziale gruntów na zachód od wsi powstało nowe osiedle – [[Zieleniec Mały]].

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 20 gospodarstw

*1818 r. – 159 osób, 23 gospodarstw

*1939 r. – 533 osoby

== Zabytki==
*kilka drewnianych chałup z przełomu XIX i XX wieku
*murowana [[kapliczka w Zieleńcu|kapliczka]] z drugiej połowy XIX wieku
*na zachodnim krańcu wsi usytuowany jest [[Cmentarz wojenny w Zieleńcu|cmentarz wojenny]], pochowano tu 5 żołnierzy armii niemieckiej i 2 żołnierzy rosyjskich poległych w lutym 1915 roku, a także jednego żołnierza niemieckiego z okresu [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojny światowej]]

== Bibliografia==
Knercer Wiktor, ''Cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej w województwie olsztyńskim'', Warszawa 1995. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44–47. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Zabiele

2026-09-21T09:43:53Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Zabiele
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 147<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Zabiele” (ID BDL 042815617085-0490493; SIMC 0490493; wartość 147), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 27 |sekundN = 19
|stopniE = 21 |minutE = 02 |sekundE = 16
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Zabiele''' – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w południowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 10 km na północny-wschód od centrum [[Wielbark|Wielbarka]].
==Dzieje miejscowości==
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [21.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [21.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie szczycieńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [21.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [21.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat szczycieński]] [[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Wyżegi

2026-09-21T09:38:59Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Wyżegi
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Wyżegów
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 140<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Wyżegi” (ID BDL 042815617085-0490487; SIMC 0490487; wartość 140), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 19 |sekundN = 0
|stopniE = 20 |minutE = 53 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Wyżegi''' (niem. ''Wyseggen'', od 1938 r. ''Grünlanden'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński | powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest w południowej części [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]], na [[Pogranicze kurpiowsko-mazurskie|pograniczu kurpiowsko–mazurskim]]. Miejscowość leży w odległości 10 km na południe od [[Wielbark|Wielbarka]], na zachód od drogi krajowej nr 57, w pobliżu granicy z powiatem przasnyskim w województwie mazowieckim. Blisko wsi znajduje się niewielkie [[Jezioro Wyżeckie|Jezioro Wyżeckie]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona na mokradłach w 1787 roku w ramach [[Osadnictwo szkatułowe|osadnictwa szkatułowego]]; na początku następnego stulecia obejmowała 80 łanów. Po separacji gruntów w 1860 roku powstał około 3 km na północ przysiółek [[Wyżegi Małe]]. Z kolei na południe od wsi istniało dawniej osiedle [[Grzymkowo]].
Na początku lat 50. XX wieku powstało tu [[Państwowe Gospodarstwo Rolne]].

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1818 r. – 207 osób, 34 gospodarstwa

*1858 r. – 36 gospodarstw

*1939 r. – 461 osób

== Zabytki==
*drewniane chałupa (nr 11 i 14) z końca XIX wieku
*budynek [[szkoła w Wyżegach|szkoły]] z 1912–1913 roku

==Turystyka==
Przez miejscowość przebiega szlak [[Rajd konny "Ewita"|rajdu konnego "Ewita"]] obejmujący następującą trasę:
[[Sasek Mały]] – [[Szymanki]] – [[Ciemna Dąbrowa]] – [[Piecuchy]] – [[Wały (gmina Szczytno)|Wały]] – [[Gawrzyjałki]] – Wyżegi – [[Jerominy]] – [[Chochół]] – [[Świętajno]] – [[Marksoby]] – [[Orżyny]] – [[Jabłonka (gmina Dźwierzuty)|Jabłonka]] – [[Trelkowo]] – [[Kobylocha]] – [[Piece]] – [[Sawica]] – [[Witówko]] – [[Sasek]]
 

==Bibliografia==
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44–47. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Szymanki

2026-09-21T09:31:04Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Szymanki
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Szymanek
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 201<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Szymanki” (ID BDL 042815617085-0490435; SIMC 0490435; wartość 201), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 27 |sekundN = 52
|stopniE = 20 |minutE = 56 |sekundE = 55
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Szymanki''' (niem. ''Klein Schiemanen'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmin wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest w południowej części [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]], na [[Pogranicze kurpiowsko-mazurskie|pograniczu kurpiowsko–mazurskim]]. Miejscowość leży w odległości 12 km na południe od [[Szczytno|Szczytna]], przy drodze krajowej nr 57.
 

== Dzieje miejscowości ==
[[Wieś szkatułowa]] istniała już przed 1780 rokiem, a około 1785 roku obejmowała 16 łanów. W 1820 roku powiększyła się o 9 łanów nowizn wziętych w dziedziczną dzierżawę, a do połowy tego samego stulecia powiększyła się do 64 łanów.
Wieś o charakterze ulicówki, o zwartej murowanej zabudowie.

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 22 gospodarstwa

*1818 r. – 147 osób, 24 gospodarstwa

*1858 r. – 38 gospodarstw

*1939 r. – 421 osób

== Zabytki==
*na wiejskim [[Cmentarz wiejski w Szymankach|cmentarzu]] pochowany jest jeden żołnierz armii rosyjskiej poległy podczas [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach|I wojny światowej]]; grób nieoznaczony, bliższa lokalizacja jest nieznana
*kilka przykładów budownictwa drewnianego z końca XIX wieku: chałupy nr 28 i 30, drewniany gołębnik i stodoła w zagrodzie nr 14
*budynek dawnej [[Szkoła w Szymankach|szkoły]], murowany, z końca XIX wieku
*[[Kapliczka w Szymankach|kapliczka]] murowana z pierwszej ćwierci XX wieku

==Turystyka==
Przez miejscowość przebiega szlak [[Rajd konny "Ewita"| rajdu konnego "Ewita"]], obejmującego następującą trasę: [[Sasek Mały]] – Szymanki – [[Ciemna Dąbrowa]] – [[Piecuchy]] – [[Wały (gmina Szczytno)|Wały]] – [[Gawrzyjałki]] – [[Wyżegi]] – [[Jerominy]] – [[Chochół]] – [[Świętajno]] – [[Marksoby]] – [[Orżyny]] – [[Jabłonka (gmina Dźwierzuty)|Jabłonka]] – [[Trelkowo]] – [[Kobylocha]] – [[Piece]] – [[Sawica]] – [[Witówko]] – [[Sasek]].
 

== Bibliografia==
Knercer Wiktor, ''Cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej w województwie olsztyńskim'', Warszawa 1995. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44–47. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu, red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Przeździęk Mały

2026-09-21T09:24:32Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Przeździęk Mały
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Przeździęka Małego
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 69<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Przeździęk Mały” (ID BDL 042815617085-0490369; SIMC 0490369; wartość 69), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 22 |sekundN = 0
|stopniE = 20 |minutE = 48 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Przeździęk Mały''' (niem. ''Klein Przesdenk'', od 1900 r. ''Klein Dankheim'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest w południowej części [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]], na [[Pogranicze kurpiowsko-mazurskie|pograniczu kurpiowsko–mazurskim]]. Miejscowość leży w odległości 10 km na wschód od [[Wielbark|Wielbarka]], na północ od linii kolejowej Wielbark – [[Nidzica]] oraz drogi wojewódzkiej nr 604.
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w 1686 roku na 5 łanach w ramach [[Osadnictwo szkatułowe|osadnictwa szkatułowego]]. Dzięki osuszeniu okolicznych mokradeł i karczunkowi lasów mieszkańcom udało się powiększyć obszar wsi – w połowie XIX wieku obejmowała ona już prawie 80 łanów.

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 35 gospodarstw

*1818 r. – 172 osoby, 31 gospodarstw

*1858 r. – 41 gospodarstw

*1939 r. – 262 osoby

== Zabytki ==
*budynek [[Szkoła podstawowa w Przeździęku Małym|szkoły]] z przełomu XIX i XX wieku, z czerwonej cegły
*kilka przykładów budownictwa drewnianego z przełomu XIX i XX wieku (chałupy nr 7 i 16)
*[[Cmentarz wojenny w Przeździęku Małym |cmentarz wojenny]] na skraju wsi w lesie; znajdują się tu dwie mogiły zbiorowe, pomiędzy nimi głaz z wyrytym napisem informującym, iż pochowanych jest tu 2 oficerów i 13 żołnierzy armii rosyjskiej poległych w sierpniu 1914 roku

==Bibliografia ==
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. I, Olsztyn 2011. 
Knercer Wiktor, ''Cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej w województwie olsztyńskim'', Warszawa 1995. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44-47. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1601-1700]]

Piwnice Wielkie

2026-09-21T09:21:39Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Piwnice Wielkie
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Piwnic Wielkich
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 160<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Piwnice Wielkie” (ID BDL 042815617085-0490352; SIMC 0490352; wartość 160), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 20 |sekundN = 55
|stopniE = 20 |minutE = 54 |sekundE = 04
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Piwnice Wielkie''' (niem. ''Gross Piwnitz'', od 1938 r. ''Grossalbrechtsort'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński | powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest w południowej części [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]], na [[Pogranicze kurpiowsko-mazurskie|pograniczu kurpiowsko–mazurskim]]. Miejscowość położona w odległości 6 km na południe od [[Wielbark|Wielbarka]], przy drodze krajowej nr 57.
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś założono w 1568 roku na 40 łanach na [[Prawo chełmiński|prawie chełmińskim]]; lokacja została potwierdzona trzy lata później, zwiększając zarazem obszar wsi do 66 łanów. Wieś należała do najludniejszych i największych w okolicy. W połowie XIX wieku obejmowała prawie 94 łany.

Obecnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 51 gospodarstw

*1818 r. – 232 osoby, 40 gospodarstw

*1858 r. – 361 osób, 55 gospodarstw

*1933 r. – 426 osób

*1939 r. – 387 osób, 68 gospodarstw

== Zabytki==
*dawny [[Cmentarz ewangelicki w Piwnicach Wielkich|cmentarz ewangelicki]] położony za wsią, dość dobrze zachowany; w narożniku kwatera wojenna, w której pochowany jest oficer i 9 żołnierzy armii rosyjskiej, polegli 30 sierpnia 1914 roku
*kilka przykładów budownictwa drewnianego (chałupy nr 4, 6, 10) z końca XIX wieku
*[[Kapliczka w Piwnicach Wielkich|kapliczka przydrożna]], murowana, z przełomu XIX i XX wieku

== Bibliografia==
Knercer Wiktor, ''Cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej w województwie olsztyńskim'', Warszawa 1995. 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44–47. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1501-1600]]

Olędry

2026-09-21T09:18:38Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Olędry
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Olędrów
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 63<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Olędry” (ID BDL 042815617085-0490330; SIMC 0490330; wartość 63), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 22 |sekundN = 24
|stopniE = 21 |minutE = 04 |sekundE = 40
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Olędry''' (niem. ''Wagenfeld'', po 1945 r. również zwane ''Wozowe Pole'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny|administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest w południowej części [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]], na [[Pogranicze kurpiowsko-mazurskie|pograniczu kurpiowsko–mazurskim]]. Miejscowość leży w odległości 30 km na południe od [[Szczytno|Szczytna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś założona jako [[Osada szkatułowa |osada szkatułowa]] w latach 1794–1795 przez dziewięciu gospodarzy na terenach po osuszonych bagnach Łatana. Dzięki przeprowadzonym pracom melioracyjnym uzyskano łąki poprzecinane kanałami odpływowymi, które odprowadzały nadmiar wód gruntowych do [[Rzeka Omulew| Omulwi]] i [[Rzeka Wałpusza|Wałpuszy]]. W połowie XIX wieku wieś obejmowała 23,5 łana.

Obecnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1818 r. – 75 osób, 12 gospodarstw

*1858 r. – 11 gospodarstw

*1939 r. – 83 osoby

== Bibliografia ==
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44–47. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu, red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Nowojowiec

2026-09-21T09:10:32Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Nowojowiec
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 92<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Nowojowiec” (ID BDL 042815617085-0490323; SIMC 0490323; wartość 92), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 25 |sekundN = 31
|stopniE = 21 |minutE = 01 |sekundE = 22
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Nowojowiec''' – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]].
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w południowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 10 km na północny-wschód od centrum [[Wielbark|Wielbarka]].
==Dzieje miejscowości==
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [21.09.2026]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [21.09.2026]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie szczycieńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [21.09.2026] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [https://eli.gov.pl/eli/DU/1998/652/ogl ELI – Internetowy System Aktów Prawnych] [21.09.2026] 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat szczycieński]] [[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Lesiny Wielkie

2026-09-21T09:04:29Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Lesiny Wielkie
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Lesin Wielkich
|zdjęcie = lesiny.jpg
|opis zdjęcia = Kościół w Lesinach. Fot. Mieczysław Kalski
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 125<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Lesiny Wielkie” (ID BDL 042815617085-0490270; SIMC 0490270; wartość 125), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 23 |sekundN = 0
|stopniE = 21 |minutE = 07 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Lesiny Wielkie''' (niem. ''Gross Leschienen'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest w południowej części [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]], na [[Pogranicze kurpiowsko-mazurskie|pograniczu kurpiowsko–mazurskim]]. Miejscowość leży w odległości 13 km na wschód od [[Wielbark|Wielbarka]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś istniała już przed 1579 rokiem na 15 łanach nad bagnem Łatana. W ramach [[Osadnictwo szkatułowe|osadnictwa szkatułowego]] wieś powiększyła później (1684) areał do 33 łanów, zaś w połowie XIX wieku obejmowała już 46,5 łana. Wieś zachowała charakter ulicówki.
W 1859 roku zbudowano w Lesinach Wielkich pierwszy od czasów reformacji katolicki [[lkwim:Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w Lesinach Wielkich|kościół]] na terenie powiatu szczycieńskiego.
Do 1943 roku działały tu dwie szkoły: [[Szkoła katolicka w Lesinach Wielkich|katolicka]] i [[Szkoła ewangelicka w Lesinach Wielkich|ewangelicka]]. Budynek tej pierwszej postawiono w pobliżu kościoła w 1906 roku. Siedziba szkoły ewangelickiej powstała zapewne w tym samym okresie; po [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojnie światowej]] znajdowała się w niej szkoła podstawowa.

Obecnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 25 gospodarstw

*1818 r. – 241 osób, 35 gospodarstw

*1939 r. – 408 osób

== Religia ==
We wsi znajduje się siedziba [[Parafia pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w Lesinach Wielkich |parafii rzymskokatolickiej]].
 

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Walenty Tolksdorf]] (1816–1905) – ksiądz katolicki, działacz społeczny i religijny. Inicjator budowy kościoła w Lesinach, gdzie był proboszczem w latach 1851–1856. Założył stacje misyjne ze szkołami katolickimi w [[Klon|Klonie]], [[Opaleniec|Opaleńcu]], Wielbarku, [[Szczytno|Szczytnie]] i [[Lipowiec|Lipowcu]]. Swoją działalnością zasłużył sobie na miano „Apostoła Mazur”.
*[[Wojciech Zink]] (1902–1969) – kanonik warmiński, prepozyt, wikariusz generalny Prymasa Polski, proboszcz miejscowej parafii w latach 1935-1945.
*[[lkwim:Karolina Bębenkowa |Karolina Bębenkowa]] (1881–?) – urodzona w Lesinach tkaczka ludowa, artystka-amatorka.

== Zabytki ==
*kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP z połowy XIX wieku, z wieżą zwieńczoną iglicą z krzyżem; wyposażenie wnętrza z drugiej połowy XIX wieku
*[[Kapliczka w Lesinach Wielkich|kapliczka]] przy kościele, murowana, z 1883 roku
*plebania z końca XIX wieku, murowana i otynkowana, z wieżyczkami wieńczącymi narożniki
*[[Cmentarz parafialny w Lesinach Wielkich|cmentarz parafialny]], dość dobrze zachowany
*dawny [[Cmentarz ewangelicki w Lesinach Wielkich|cmentarz ewangelicki]] na wschodnim skraju wsi <ref>[https://powiatszczycienskihistoria.blogspot.com/search/label/Lesiny%20Wielkie powiatszczycienskihistoria.blogspot.com] [21.09.2026]</ref>; kwatera wojenna z [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach| I wojny światowej]], w której pochowanych jest 5 żołnierzy armii niemieckiej i 2 armii rosyjskiej poległych 15 XII 1914 roku
*budynek szkoły katolickiej z 1906 roku, znacznie przebudowany; obecnie budynek mieszkalny
*budynek dawnej szkoły ewangelickiej, później szkoła podstawowa
*kilka przykładów budownictwa drewnianego, m.in. chałupy nr 7, 10, 22, 26, 30, a także dawna karczma (przy chałupie nr 5) z końca XIX wieku

== Bibliografia ==
Knercer Wiktor, ''Cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej w województwie olsztyńskim'', Warszawa 1995.
 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004.
 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998.
 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962.
 
 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026]
 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026]
 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1501-1600]]

Lejkowo

2026-09-21T09:01:43Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Lejkowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Lejkowa
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 116<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Lejkowo” (ID BDL 042815617085-0490257; SIMC 0490257; wartość 116), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 24|sekundN = 54
|stopniE = 21 |minutE = 03 |sekundE = 29
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Lejkowo''' (niem. ''Röblau'', do 1948 r. ''Rablewo'', ''Reblowo'', ''Reblewo'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny |administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie ==
Wieś położona jest około 20 km na południe od [[Szczytno|Szczytna]], w południowej części [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]], na [[Pogranicze kurpiowsko-mazurskie|pograniczu kurpiowsko–mazurskim]], w południowej części województwa warmińsko–mazurskiego.
 

== Dzieje miejscowości ==
Osada została założona na osuszonych bagnach [[Bagna Łatany|Łatany]]. W efekcie prac melioracyjnych podmokłe tereny moczarowo–bagienne pokryły się łąkami przeciętymi kanałami odpływowymi, które odprowadzały nadmiar wód gruntowych do [[Rzeka Omulew |Omulwi]] i [[Rzeka Wałpusza|Wałpuszy]]. Pomysł skolonizowania bagien Łatany, które należały do królewskich [[Lasy Korpelskie|Lasów Korpelskich]], narodził się w 2. połowie XVIII wieku.
Od 1767 roku Fryderyk Wielki i jego następcy podjęli akcję zmierzającą do skolonizowania tych obszarów. Była to jedna z największych inwestycji na terenie [[Mazury|Mazur]]. Pierwsi osadnicy pojawili się dopiero po 25 latach od rozpoczęcia prac przy osuszaniu. Każdy z nowych gospodarzy otrzymał drogą losowania swój numer we wsi, w której miał się osiedlić na otrzymanych gruntach. Został również zwolniony z opłat na 15 lat. W latach 1794–1795 na ponad 50 łanach osiedliło się w Lejkowie ośmiu gospodarzy. W połowie XIX wieku wieś obejmowała 45,5 łana. Oprócz Lejkowa założono 5 kolejnych miejscowości w okręgu wielbarskim – [[Borki Wielbarskie]], [[Łatanę|Łatana]], [[Zapadki]], [[Olędry]] i [[Ostrowy]]. Rozwój miejscowości, jak i wielu innych na terenie Mazur, został zahamowany po wkroczeniu na te tereny wojsk francuskich w 1807 roku. W 1818 roku Lejkowo było zamieszkane przez 120 osób i składało się z 18 gospodarstw. W 1858 roku liczba gospodarstw wzrosła do 24. W 1939 roku Lejkowo było zamieszkane przez 133 osoby.
Miejscowość jest obecnie siedzibą sołectwa obejmującego wsie Lejkowo i Borki Wielbarskie.
 

== Zabytki ==
*drewniana chałupa (nr 9) z końca XIX wieku
*[[Dwór w Lejkowie |dwór]] (prawdopodobnie z przełomu XIX i XX wieku)
== Bibliografia ==
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44–47. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026] [ 20.08.2013] 
[https://www.wielbark.com.pl/ Strona Gminy Wielbark] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków][21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Kucbork

2026-09-21T08:58:11Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Kucbork
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Kucborka
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 292<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Kucbork” (ID BDL 042815617085-0490240; SIMC 0490240; wartość 292), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 26 |sekundN = 0
|stopniE = 20 |minutE = 55|sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Kucbork''' (niem. ''Kutzburg'', ''Kottenberg'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest w południowej części [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]], na [[Pogranicze kurpiowsko-mazurskie|pograniczu kurpiowsko–mazurskim]]. Kucbork leży nad rzeką [[Strumień Sawica |Sawicą]], 4 km na północ od [[Wielbark|Wielbarka]].
 

== Dzieje miejscowości ==
[[Kuźnia hutnicza w Kucborku|Kuźnia hutnicza]] istniała tutaj już w 1360 roku (przetrwała do początku XIX wieku!). Wieś powstała w 1408 roku, nadana pięciu bartnikom. Pod koniec XV wieku liczba bartników, zachęconych korzystnymi warunkami osiedlenia, jeszcze wzrosła. Przy kuźnicy powstał niewielki majątek należący do mistrzów hutniczych. W drugiej połowie XVI wieku wieś obejmowała zaledwie 6 łanów, lecz później w ramach [[Osadnictwo szkatułowe|osadnictwa szkatułowego]] jej areał znacznie się powiększył. W połowie XIX wieku wieś liczyła 110 łanów, choć większość zajmowały pastwiska, łąki i lasy. Podczas [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach |I wojny światowej]] Kucbork został częściowo spalony; później odbudowany ze zniszczeń.

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 38 gospodarstw

*1818 r. – 312 osób, 51 gospodarstw

*1939 r. – 462 osoby

== Zabytki ==
*kilka przykładów drewnianego budownictwa z końca XIX wieku i początków XX wieku
*budynek dawnej [[Gospoda w Kucborku|gospody]] i zajazdu, murowany, z ostatniej ćwierci XIX wieku
*mogiła zbiorowa żołnierzy armii rosyjskiej z I wojny światowej (dwóch lub czterech żołnierzy); otoczona krawężnikiem z kostki granitowej, pulpitowa tabliczka z nieczytelnym napisem

==Turystyka==
*Rowerowy szlak turystyczny (zielony) – przebieg trasy: Kucbork – [[Zielone Góry]] – [[Sasek Wielki]] – [[Wesołowo (gmina Wielbark)|Wesołowo]] – [[Róklas]].

== Bibliografia ==
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. 1–2, Olsztyn 2011. 
Knercer Wiktor, ''Cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej w województwie olsztyńskim'', Warszawa 1995. 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44–47. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026] 
[https://wielbark-ug.bip-wm.pl/public/ Strona Urzędu Gminy Wielbark] [21.09.2026] 
[https://www.rowery.olsztyn.pl/ Olsztyńska Strona Rowerowa] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1401-1500]]

Kołodziejowy Grąd

2026-09-21T08:52:00Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Kołodziejowy Grąd
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Kołodziejowego Grądu
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 72<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Kołodziejowy Grąd” (ID BDL 042815617085-0490234; SIMC 0490234; wartość 72), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 26 |sekundN = 0
|stopniE = 20 |minutE = 58 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Kołodziejowy Grąd''' (niem. ''Kollodzeygrund'', od 1938 r. ''Radegrund'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest w południowej części [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]], na [[Pogranicze kurpiowsko-mazurskie|pograniczu kurpiowsko–mazurskim]]. Miejscowość leży w odległości 13 na południe od [[Szczytno|Szczytna]], na wschód od drogi krajowej nr 57.
 

==Dzieje miejscowości ==
Osada powstała przed 1782 rokiem, natomiast pięć lat później urzędowo nadano jej ziemię. W połowie XIX wieku wieś obejmowała ponad 32 łany.
Wieś zachowała charakter ulicówki o zwartej zabudowie. Miejscowość jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 2 gospodarstwa

*1818 r. – 114 osób, 26 gospodarstw

*1858 r. – 24 gospodarstwa

*1939 r. – 153 osoby

== Zabytki ==
*kilka drewnianych chałup, m.in. nr 6 – z końca XIX wieku, kryta trzciną; nr 4 i 8 – z przełomu XIX i XX wieku, z dekoracyjnymi listwami wokół okien
*budownictwo murowane z pierwszej ćwierci XX wieku

== Bibliografia ==
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. 2, Olsztyn 2011. 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44–47. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Kipary

2026-09-21T08:45:09Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Kipary
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Kiparów
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 76<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Kipary” (ID BDL 042815617085-0490228; SIMC 0490228; wartość 76), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 21|sekundN = 48.6
|stopniE = 21 |minutE = 3 |sekundE = 13.72
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Kipary''' (dawniej ''Ogrodzone'', niem. ''Kiparren'', od 1938 r. ''Wacholderau'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska) |gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest w południowej części [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]], na [[Pogranicze kurpiowsko-mazurskie|pograniczu kurpiowsko–mazurskim]]. Miejscowość leży w odległości 8 km na południowy wschód od [[Wielbark|Wielbarka]].
 

== Dzieje miejscowości ==
W połowie XVI wieku majątek Ogrodzone (26 łanów) otrzymał [[Jan Kostka]] ze [[Szkotowo|Szkotowa]]. W 1579 roku wymieniany był jako ''Hans Keypersgut'', czyli majątek [[Jan Kipara |Jana Kipara]]. Źródła z 1590 roku określały wieś jako opustoszałą. Nowy przywilej miejscowość otrzymała w 1701 roku jako [[Osada szkatułowa| osada szkatułowa]] na 15 łanach. W połowie XIX wieku (1858 r.) wieś znacznie powiększyła swój obszar, ale większość z 62 łanów stanowiły lasy.

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 27 gospodarstw

*1818 r. – 225 osób, 39 gospodarstw

*1858 r. – 42 gospodarstwa

*1939 r. – 317 osób

== Zabytki ==
*kilka przykładów budownictwa drewnianego z ostatniej ćwierci XIX wieku (chałupy nr 10, 12, 13)

== Bibliografia ==
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44–47. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1501-1600]]

Jesionowiec

2026-09-21T08:40:16Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Jesionowiec
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Jesionowca
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 176<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Jesionowiec” (ID BDL 042815617085-0490211; SIMC 0490211; wartość 176), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 26 |sekundN = 43
|stopniE = 21 |minutE = 00 |sekundE = 11
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Jesionowiec''' (niem. ''Jeschonowitz'', od 1930 r. ''Eschenwalde'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest w południowej części [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]], na [[Pogarnicze kurpiowsko-mazurskie|pograniczu kurpiowsko–mazurskim]]. Miejscowość leży w odległości 7 km na północny wschód od [[Wielbark|Wielbarka]], przy linii kolejowej [[Szczytno]] – Wielbark.
 

== Dzieje miejscowości ==
Osada wzmiankowana jako [[Buda potażowa |buda potażowa]] w 1782 roku; mieszkało tu wówczas czterech chłopów. Wieś została założona na terenie osuszonych bagien [[Szymany (gmina Szczytno)|Szymany]]. Zachowała charakter ulicówki. Pod koniec XIX wieku wybudowano budynek [[Szkoła w Jesionowcu|szkoły]]. Wieś jest siedzibą sołectwa.
 

== Zabytki ==
*kilka drewnianych [[Chałupy mazurskie w Jesionowcu|chałup]] z przełomu XIX i XX wieku
*budynek szkoły z końca XIX wieku (obecnie własność prywatna)

== Bibliografia ==
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44–47. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026] 
[https://wielbark-ug.bip-wm.pl/public/ Strona Urzędu Gminy Wielbark] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Głuch

2026-09-21T08:33:42Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Głuch
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Głucha
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 84<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Głuch” (ID BDL 042815617085-0490197; SIMC 0490197; wartość 84), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 25 |sekundN = 0
|stopniE = 20 |minutE = 52 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Głuch''' (niem. ''Gluch'', od 1938 r. ''Glauch'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński | powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest w południowo–wschodniej części województwa warmińsko–mazurskiego, na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]], na lewym brzegu [[Rzeka Omulew |Omulwi]], 6 km na północny zachód od [[Wielbark|Wielbarka]], przy drodze wojewódzkiej nr 508 w kierunku [[Jedwabno|Jedwabna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
[[Wieś czynszowa]], założona w 1599 roku na [[Prawo chełmińskie|prawie chełmińskim]] na 26 łanach. W połowie XIX wieku obejmowała 15,5 łanu. W XIX wieku włączono do wsi niewielkie (3 łany) [[Osiedle szkatułowe |osiedle szkatułowe]] [[Kiliszki]], założone w 1772 roku, a w 1858 roku obejmujące zaledwie jedno gospodarstwo. Szkoła we wsi powstała w 1909 roku. Wieś charakteryzuje się rozproszoną, murowaną zabudową. Jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 21 gospodarstw

*1818 r. – 120 osób, 17 gospodarstw

*1858 r. – 29 gospodarstw

*1939 r. – 197 osób

== Zabytki ==
*dwie drewniane chałupy, nr 8 z połowy XIX wieku i nr 15 z ostatniej ćwierci XIX wieku
*budynek [[Szkoła w Głuchu|szkoły]] z 1909 roku, murowany z czerwonej cegły, fundamenty z polnych kamieni

== Bibliografia==
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44-47. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
{{Przypisy}}
<references/>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1501-1600]]

Ciemna Dąbrowa

2026-09-21T08:30:49Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Ciemna Dąbrowa
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Ciemnej Dąbrowy
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 129<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Ciemna Dąbrowa” (ID BDL 042815617085-0490180; SIMC 0490180; wartość 129), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 29 |sekundN = 0
|stopniE = 21 |minutE = 21 |sekundE = 02
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Ciemna Dąbrowa''' (niem. ''Czemna Dombrowa'', ''Finsterdamerau'') – wieś sołecka w Polsce położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński | powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny|administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 
== Położenie ==
Wieś położona jest w południowej części województwa warmińsko-mazurskiego na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]], oddalona o 13 km na południe od [[Szczytno|Szczytna]], zaś na wschód od drogi krajowej nr 57.
 
== Dzieje miejscowości ==
Osada istniała już przed 1782 rokiem. Po 1810 roku osiedliło się tu kilku chłopów, którzy następnie uzyskali zapisy na dziedziczną dzierżawę. Wieś ostatecznie została lokowana w 1824 roku. W połowie XIX wieku miejscowość liczyła prawie 22 łany, zaś nieopodal wsi powstała leśniczówka [[Nowe Dłutówko]].
Wieś zachowała charakter ulicówki o zwartej zabudowie.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 3 gospodarstwa

*1818 r. – 37 osób, 7 gospodarstw

*1858 r. – 22 gospodarstwa

*1939 r. – 226 osób
== Zabytki ==
Zachowało się kilka przykładów budownictwa drewnianego z przełomu XIX i XX wieku (np.: chałupy nr 2, 6, 9, 15), a także murowanego z pierwszej ćwierci XX wieku (m.in. dawna karczma).
 
== Turystyka ==
Przez miejscowość przebiega szlak [[Rajd konny "Ewita"|rajdu konnego "Ewita"]] obejmującego następującą trasę: [[Sasek Mały]] – [[Szymanki]] – Ciemna Dąbrowa – [[Piecuchy]] – [[Wały (gmina Szczytno)|Wały]] – [[Gawrzyjałki]] – [[Wyżegi]] – [[Jerominy]] – [[Chochół]] – [[Świętajno]] – [[Marksoby]] – [[Orżyny]] – [[Jabłonka (gmina Dźwierzuty)|Jabłonka]] – [[Trelkowo]] – [[Kobylocha]] – [[Piece]] – [[Sawica ]] – [[Witówko]] – [[Sasek]].
 

== Bibliografia ==
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 44-47. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026] 
{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Baranowo

2026-09-21T08:23:52Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Baranowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Baranowa
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Wielbark
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 153<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Baranowo” (ID BDL 042815617085-0490168; SIMC 0490168; wartość 153), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-160
|tablice rejestracyjne = NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 19 |sekundN = 18
|stopniE = 20 |minutE = 49 |sekundE = 54
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Baranowo''' (niem. ''Baranowen'', od 1938 r.''Neufliess'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], w [[Wielbark (gmina wiejska)|gminie Wielbark]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Położenie ==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]] w południowej części województwa warmińsko-mazurskiego nad rzeką [[Rzeka Orzyc|Orzyc]]; oddalona o około 18 km na południe od [[Wielbark|Wielbarka]]. Baranowo leży w pobliżu granicy z powiatem ostrołęckim w województwie mazowieckim.
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś występująca wówczas pod nazwą ''Rudkowo'' istniała już w 1579 roku. Obejmowała obszar 62 łanów. Później w krótkim czasie wyludniła się, być może na skutek zarazy morowej pustoszącej okolicę. W efekcie doszło do ponownej lokacji miejscowości. Nowa wieś powstała w 1696 roku jako [[Osada szkatułowa |osada szkatułowa]] na 30 łanach, w odległości około 1 km na południe od poprzedniej. Stała się zatem jedną z miejscowości powstałych w okresie ponownej akcji kolonizacyjnej w [[Prusy Książęce|Prusach Książęcych]], podjętej z inicjatywy [[Fryderyk Wilhelm|Fryderyka Wilhelma]]. W połowie XIX wieku wieś obejmowała 45,5 łana. W 1782 roku Baranowo składało się z 27 gospodarstw. W 1858 roku w miejscowości znajdowały się 34 gospodarstwa. W 1939 roku wieś liczyła 327 mieszkańców.
Na początku lat 50. XX wieku na odłogach należących do Państwowego Funduszu Ziemi założono [[Państwowe Gospodarstwo Rolne]].

Obecnie Baranowo jest siedzibą sołectwa.
 

==Gospodarka==
Baranowo jest typową wsią popegeerowską o charakterze rolniczym i rekreacyjnym, stojącą przed problemami związanymi z rozwojem sektora gospodarczego. Przeważająca większość mieszkańców zatrudniona jest na terenie gminy Wielbark i gminy Chorzele. Znaczny odsetek mieszkańców sołectwa utrzymuje się ze świadczeń socjalnych. Miejscowość należy do lokalnej grupy działania [[Brama Mazurskiej Krainy]], skupiającej się na inicjowaniu i wspieraniu działań na rzecz rozwiązywania lokalnych problemów i spełniania lokalnych potrzeb.
 

==Kultura==
W miejscowości znajduje się wyremontowana [[Świetlica wiejska w Baranowie|świetlica wiejska]].
 

== Zabytki ==
Na skraju wsi zlokalizowany jest dawny [[Cmentarz ewangelicki w Baranowie|cmentarz ewangelicki]], obecnie odnowiony. W pobliżu znajdują się mogiły żołnierzy armii niemieckiej z czasów [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojny światowej]].
 

== Bibliografia ==
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów gminy Wielbark'', ''Rocznik Mazurski'', t. 10, 2006, ss. 44-47. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[http://wielbark-ug.bip-wm.pl/ Strona Urzędu Gminy Wielbark] [15.08.2013] 
[https://lgdbmk.pl/ Brama Mazurskiej Krainy] [21.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Wielbark (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1501-1600]]

Zielonka

2026-09-21T08:15:53Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Zielonka
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Zielonki
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 275<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Zielonka” (ID BDL 042815617062-0489604; SIMC 0489604; wartość 275), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 37 |sekundN = 0
|stopniE = 21 |minutE = 03 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Zielonka''' (niem. ''Zielonken'', od 1912 r. ''Seelonken'', od 1938 r.''Ulrichsee'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]] na granicy [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży między jeziorami [[Jezioro Lemany|Lemany]] i [[Jezioro Zielonka|Zielonka]], 4 km na północ od [[Szczytno|Szczytna]], w pobliżu drogi krajowej nr 58.
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona pod koniec XIV wieku (brak dokładnej daty), zaś na początku następnego stulecia niejaki Preywisz otrzymał tu 12 łanów na [[Prawo chełmińskie|prawie chełmińskim]], a po pewnym czasie kolejne 3 łany. Początkowo była to [[Wieś ziemiańska |wieś ziemiańska]], później występuje jako [[Wieś czynszowa| wieś czynszowa]]. W wyniku przeprowadzonych w 1830 roku separacji gruntów oraz parcelacji dwóch pobliskich folwarków na początku XX wieku powstało tu poza obrębem wsi sporo siedlisk, położonych między pagórkami i drzewami. Sama wieś zachowała natomiast dawny charakter ulicówki. Należała wówczas do [[Parafia Ewangelicko-Augsburska w Szczytnie|parafii ewangelickiej w Szczytnie]].

W raporcie starosty szczycieńskiego von Gaudeckera z 1730 r. odnotowano Zielonkę jako miejscowość posiadającą szkołę (wspólną dla Zielonki i Ochódna).

Wieś jest obecnie siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 19 gospodarstw

*1818 r. – 119 osób, 21 gospodarstw

*1939 r. – 247 osób

==Zabytki==
*jedna drewniana chałupa chłopska (nr 24), a także dobrze zachowana zabudowa murowana z pierwszej ćwierci XX wieku
*budynek szkoły z 1910–1911 roku, na skraju wsi, z czerwonej cegły, na kamiennych fundamentach; obecnie własność prywatna

==Bibliografia==
Toeppen Max, ''Historia Mazur'', Olsztyn 1995 (przekład M. Szymańska-Jasińska) 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów miasta i gminy Szczytno, Rocznik Mazurski'', t. 10, 2006, ss. 30–37. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Wały (gmina Szczytno)

2026-09-21T08:07:52Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Wały
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Wałów
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 224<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Wały” (ID BDL 042815617062-0489573; SIMC 0489573; wartość 224), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 30 |sekundN = 0
|stopniE = 21 |minutE = 01 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Wały''' (niem. ''Wallen'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]] na granicy [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży w odległości 12 km na południowy wschód od [[Szczytno|Szczytna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś założona została przed 1782 rokiem – miała wówczas 12 łanów. Lokowana ponownie jako [[Osada szkatułowa |osada szkatułowa]] w 1788 roku na ponad 42 łanach; pierwszym sołtysem był Andrzej Goleś. W 1858 roku wieś obejmowała 34 łany.

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 12 gospodarstw

*1818 r. – 241 osób, 42 gospodarstwa

*1858 r. – 49 gospodarstw

*1939 r. – 343 osoby

==Gospodarka==
We wsi znajduje się siedziba [[Leśnictwo Wały|leśnictwa]] należącego do [[Nadleśnictwo Jedwabno |Nadleśnictwa Jedwabno]].
 

==Turystyka ==
*szlak [[Rajd konny "Ewita"|rajdu konnego "Ewita"]] obejmujący trasę: [[Sasek Mały]] – [[Szymanki]] – [[Ciemna Dąbrowa]] – [[Piecuchy]] – Wały – [[Gawrzyjałki]] – [[Wyżegi]] – [[Jerominy]] – [[Chochół]] – [[Świętajno]] – [[Marksoby]] – [[Orżyny]] – [[Jabłonka (gmina Dźwierzuty)|Jabłonka]] – [[Trelkowo]] – [[Kobylocha]] – [[Piece]] – [[Sawica ]] – [[Witówko]] – [[Sasek]]

==Sport==
W miejscowości istnieje drużyna piłkarska [[TIGER Wały]], która bierze udział w rozgrywkach ligi sołeckiej.
 

== Zabytki==
*kilka przykładów budownictwa drewnianego (m.in. chałupa nr 1), a także murowanego, koniec XIX wieku oraz pierwsza ćwierć XX wieku
*[[Cmentarz ewangelicki w Wałach|cmentarz ewangelicki]] z XIX wieku, czynny, na południowym skraju wsi

== Bibliografia==
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. 2, Olsztyn 2011. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów miasta i gminy Szczytno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 30–37. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Wawrochy

2026-09-21T08:04:00Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Wawrochy
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Wawrochów
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 426<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Wawrochy” (ID BDL 042815617062-0489596; SIMC 0489596; wartość 426), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 31 |sekundN = 23
|stopniE = 21 |minutE = 5 |sekundE = 46
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Wawrochy''' (niem. ''Wawrochen'', od 1938 r. ''Deutschheide'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]] na granicy [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży w odległości 8 km na południowy wschód od [[Szczytno|Szczytna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w 1685 roku na 20 łanach w ramach [[Osadnictwo szkatułowe|osadnictwa szkatułowego]]; pod koniec XVIII wieku powiększono ją o kolejne 20 łanów (oddane w dziedziczną dzierżawę). W połowie XIX wieku obejmowała niespełna 63 łany.

W raporcie starosty szczycieńskiego von Gaudeckera z 1730 r. odnotowano Wawrochy jako miejscowość posiadającą szkołę.

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 44 gospodarstw

*1818 r. – 232 osoby, 45 gospodarstw

*1858 r. – 46 gospodarstw

*1939 r. – 335 osób

==Szkolnictwo==
W Wawrochach funkcjonuje [[Oddział przedszkolny przy Szkole Podstawowej w Wawrochach|oddział przedszkolny]] i [[Szkoła Podstawowa w Wawrochach| szkoła podstawowa]]<ref> [https://spwawrochy.edupage.org/ Strona Szkoły w Wawrochach] [21.09.2026]</ref>.
 

==Sport==
W miejscowości istnieje drużyna piłkarska [[WKS Wawrochy]], biorąca udział w rozgrywkach ligi sołeckiej.
 

== Zabytki==
*kilka przykładów budownictwa drewnianego, w tym dwie chałupy oraz zabudowania gospodarcze z XIX wieku
*budynek szkoły z początku XX wieku, na skraju wsi, z czerwonej cegły, fundamenty z kamieni, dwuspadowy dach
*dawny [[Cmentarz ewangelicki w Wawrochach|cmentarz ewangelicki]] z XIX wieku, 3 km na północ od wsi

== Ludzie związani z miejscowością==
*[[Bogumił Linka]] (1865–1920) – działacz mazurski; przez pewien czas mieszkał w Wawrochach

== Bibliografia==
Toeppen Max, ''Historia Mazur'', Olsztyn 1995 (przekład M. Szymańska-Jasińska) 
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. 2, Olsztyn 2011. 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów miasta i gminy Szczytno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 30–37. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1601-1700]]

Trelkowo

2026-09-21T07:57:45Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Trelkowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Trelkowa
|zdjęcie = trelkowo.jpg
|opis zdjęcia = Źródło: [https://archipelag.ceik.eu archipelag.ceik.eu] [21.09.2026]
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 420<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Trelkowo” (ID BDL 042815617062-0489550; SIMC 0489550; wartość 420), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 39 |sekundN = 0
|stopniE = 20 |minutE = 59 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
[[image:trelkowo2.jpg|thumb|right|290px|Kościół w Trelkowie. Źródło: [https://archipelag.ceik.eu archipelag.ceik.eu] [21.09.2026]]]
''' Trelkowo''' (niem. ''Gross Schöndamerau'') – [[wieś sołecka]] w Polsce, położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975-1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

== Charakterystyka fizjograficzna ==
Wieś położona jest na [[Wzgórza Jabłońskie|Wzgórzach Jabłońskich]], w makroregionie [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]] na granicy dwóch mezoregionów: [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży w odległości 9 km na północ od [[Szczytno|Szczytna]], między drogą krajową nr 57 a drogą wojewódzką nr 600 oraz 3 km na wschód od [[Jezioro Sasek Wielki|Jeziora Sasek Wielki]].

== Dzieje miejscowości ==
W pobliżu wsi odkryto groby pochodzące z okresu [[kultura amfor kulistych|kultury amfor kulistych]].
Wieś została założona w 1391 roku na 64 łanach, nadanych braciom Stanisławowi i Maciejowi na lokację wsi czynszowej; cztery z tych łanów przeznaczono dla kościoła, a sześć dla sołtysa. Wielu mieszkańców wsi zmarło podczas [[Epidemia dżumy 1709-1711|epidemii dżumy]] w latach 1709-1711 i do połowy XVIII wieku Trelkowo było ponownie zasiedlane. W połowie XIX wieku wieś obejmowała prawie 80 łanów. Zachował się dawny układ przestrzenny ulicówki, znajduje się tu niewielki staw.
Pierwszy kościół wybudowano już pod koniec XIV wieku, kolejny w połowie XVIII wieku. W 1818 roku do [[Parafia ewangelicka w Trelkowie|parafii ewangelickiej w Trelkowie]] należało 9 wsi, 3 dwory i podleśniczówka; filia tej parafii znajdowała się w [[Jabłonka (gmina Dźwierzuty)|Jabłonce]]. Nowy kościół wybudowano w 1757 roku. Obecnie jest on siedzibą [[Parafia pw. św. Maksymiliana Kolbe w Trelkowie|rzymskokatolickiej parafii pw. św. Maksymiliana Kolbe]].
W Trelkowie osiedlili się [[baptyści]], którzy w latach 20. XX wieku wybudowali tu kaplicę. Po [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojnie światowej]], w latach 1954 - ok. 1988 była ona użytkowana przez [[Kościół Adwentystów Dnia Siódmego]]. Wieś jest siedzibą [[sołectwo|sołectwa]].

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

1782 – 50 gospodarstw

1818 – 348 osób, 61 gospodarstw

1939 – 655 osób

== Ludzie związani z miejscowością: ==
*[[Max Skowronnek]] (1868-1926) – brat Fritza i Richarda, konserwatywnych pruskich dziennikarzy i pisarzy. Max zaś był pastorem w Trelkowie i redaktorem „Pruskiego Przyjaciela Ludu” (1913-1922). <ref> Warto w tym miejscu przywołać wymowny rysunek polski z okresu walki plebiscytowej, na któym bracia Skowronnkowie jako skowronki latają wokół wymachującego proniemieckim sztandarem diabła, trzymającego na uwięzi równie złowieszczego kozła. Zob. ''Mazury. Słownik stronniczy, ilustrowany'', red. W. Mierzwa, Dąbrówno 2008, s. 173.</ref>

==Szkolnictwo==
W miejscowości działa [[Niepubliczne Przedszkole w Trelkowie|przedszkole]] i [[Niepubliczny Zespół Szkolno-Przedszkolny w Trelkowie|szkoła podstawowa]].
 

== Zabytki: ==
*[[lkwim:Kościół pw. św. Maksymiliama Kolbe w Trelkowie|Kościół]] z 1757 roku, ogrodzony kamiennym murem, z wieżą oraz dwoma aneksami; zachowała się część dawnego wyposażenia, część gotyckich rzeźb przeniesiono stąd do [[lkwim: Muzeum Mazurskie w Szczytnie|Muzeum Mazurskiego w Szczytnie]]. W kościele także tablice upamiętniające mieszkańców wsi poległych podczas [[Wojny napoleońskie|wojen napoleońskich]] oraz [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach|I wojny światowej]].
*Pomnik poświęcony mieszkańcom wsi poległym w I wojnie światowej, przy kościele, w formie otwartej księgi.
*[[Kaplica baptystów w Trelkowie|Kaplica baptystów]] z lat 1928-1929, na skraju wsi, kamienne fundamenty, część mieszkalna.
*Dawny cmentarz ewangelicki z XIX wieku, 400 m na zachód od wsi, przy polnej drodze.
*Dawny cmentarz ewangelicki z XIX wieku, 500 m na północ od wsi, przy polnej drodze, w kępie starych drzew.

==Turystyka==
Przez miejscowość przebiega szlak [[Rajd konny "Ewita"|rajdu konnego "Ewita"]] obejmujący następującą trasę:
[[Sasek Mały]] – [[Szymanki]] – [[Ciemna Dąbrowa]] – [[Piecuchy]] – [[Wały (gmina Szczytno)|Wały]] – [[Gawrzyjałki]] – [[Wyżegi]] – [[Jerominy]] – [[Chochół]] – [[Świętajno]] – [[Marksoby]] – [[Orżyny]] – [[Jabłonka (gmina Dźwierzuty)|Jabłonka]] – Trelkowo – [[Kobylocha]] – [[Piece]] – [[Sawica]] – [[Witówko]] – [[Sasek]].

==Ciekawostki==
*We wsi realizowany jest projekt [[lkwim:Centrum Edukacji i Inicjatyw Kulturalnych w Olsztynie|Centrum Edukacji i Inicjatyw Kulturalnych w Olsztynie]] pod nazwą [https://archipelag.ceik.eu/ "Archipelag - atlas miejsc niezwykłych Warmii i Mazur"] [21.09.2026].

== Bibliografia: ==
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. 1-2, Olsztyn 2011. 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów miasta i gminy Szczytno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, s. 30-37. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Mazury. Słownik stronniczy, ilustrowany'', red. Waldemar Mierzwa, Dąbrówno 2008. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
Bank Danych Lokalnych GUS: [https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
Wojewódzka Ewidencja Zabytków: [https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Sędańsk

2026-09-21T07:55:10Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Sędańsk
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Sędańska
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 308<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Sędańsk” (ID BDL 042815617062-0489461; SIMC 0489461; wartość 308), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 32 |sekundN = 57
|stopniE = 20 |minutE = 54 |sekundE = 35
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Sędańsk''' (niem. od 1907 r. ''Seedanzig'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]], na granicy [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży w odległości 8 km na zachód od [[Szczytno| Szczytna]], między jeziorami [[Jezioro Sędańskie|Sędańskim]] i [[Jezioro Natać|Natać]]; w pobliżu również niewielkie jeziorko [[Jezioro Młyński Staw|Młyński Staw]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś powstała na 4 łanach dąbrowy nadanych 21 lutego 1565 roku niejakiemu Jerzemu „Moelner” (być może młynarzowi z [[Sawica |Sawicy]]). 14 lat później niejaki Jakub Pożedze z Nidzickiego objął za opłatą 300 grzywien 3 łany sołeckie, aby lokować [[Wieś czynszowa|wieś czynszową]] na 12 łanach na [[Prawo chełmińskie|prawie chełmińskim]]. W 1858 roku Sędańsk obejmował 30 łanów.

W raporcie starosty szczycieńskiego von Gaudeckera z 1730 r. odnotowano Sędańsk jako miejscowość posiadającą szkołę.

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 16 gospodarstw

*1818 r. – 121 osób, 20 gospodarstw

*1939 r. – 318 osób

==Religia==
Wieś znajduje się na terenie [[Parafia pw. Chrystusa Króla w Szczytnie |parafii rzymskokatolickiej w Szczytnie]].
 

==Turystyka==
*[[Szlak kajakowy rzek Saski i Sawicy]] – trasa: [[Jezioro Sasek Wielki|Sasek Wielki]] – [[Jęcznik]] – [[Janowo (gmina Szczytno) |Janowo]] – Sędańsk – [[Jezioro Sędańskie]] – [[Jezioro Sasek Mały|Sasek Mały]] – [[Kucbork]] – [[Wielbark]] o łącznej długości 47 km

== Zabytki==
*dawny [[Cmentarz ewangelicki w Sędańsku|cmentarz ewangelicki]] z XIX wieku, 200 m na północ od wsi, w lesie

== Bibliografia==
Toeppen Max, ''Historia Mazur'', Olsztyn 1995 (przekład M. Szymańska-Jasińska) 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów miasta i gminy Szczytno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 30–37. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references/>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1501-1600]]

Szymany (gmina Szczytno)

2026-09-21T07:51:22Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Szymany
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Szyman
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 543<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Szymany” (ID BDL 042815617062-0489538; SIMC 0489538; wartość 543), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 29 |sekundN = 07
|stopniE = 20 |minutE = 57 |sekundE = 03
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Szymany''' (niem. ''Gross Schiemanen'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]] na granicy [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży w odległości 8 km na południe od [[Szczytno|Szczytna]], przy drodze krajowej nr 57 .
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w 1682 roku na 10 łanach, lecz w późniejszym czasie znacznie powiększyła swój obszar dzięki karczunkowi lasów – w połowie XIX wieku liczyła już 83 łany. Rozwojowi wsi sprzyjało położenie przy trakcie warszawskim; w XVIII wieku istniała tu karczma. Przed wybuchem [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojny światowej]] była to jedna z największych wsi w okolicy, a i obecnie należy do większych na [[Mazury|Mazurach]].

Szkoła we wsi (dwuklasowa) powstała w pierwszej połowie XIX wieku.

[[Parafia ewangelicka w Szymanach]] powstała w 1901 roku; kościół wybudowano w 1938 roku (wcześniej msze odbywały się w szkole). Obecnie kościół jest siedzibą [[Parafia pw. Matki Boskiej Częstochowskiej w Szymanach|rzymskokatolickiej parafii pw. Matki Boskiej Częstochowskiej]]. W okolicy Szyman znajduje się dawne [[Lotnisko wojskowe w Szymanach|lotnisko wojskowe]]. Od lat czynione są starania o utworzenie tam międzynarodowego portu lotniczego.

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 61 gospodarstw

*1818 r. – 461 osób, 77 gospodarstw

*1875 r. – 737 osób

*1939 r. – 1 133 osoby

==Gospodarka==
Tworzony jest międzynarodowy [[Port Lotniczy Olsztyn-Mazury]] na bazie dawnego lotniska wojskowego.

We wsi znajduje się siedziba [[Leśnictwo Szymany |leśnictwa]], należącego do [[Nadleśnictwo Wielbark |Nadleśnictwa Wielbark]].
 

==Bezpieczeństwo==
W miejscowości działa jednostka [[Ochotnicza Straż Pożarna| Ochotniczej Straży Pożarnej]].
 

==Szkolnictwo==
Jest tutaj [[Zespół Szkół w Szymanach|Zespół Szkół]], w skład którego wchodzą: [[Szkoła podstawowa w Szymanach |Szkoła Podstawowa im. Mikołaja Kopernika]] oraz [[Gimnazjum w Szymanach |gimnazjum]]<ref> [https://zsszymany.edupage.org/ Strona Zespołu Szkół w Szymanach] [21.09.2026]</ref>.
 

== Zabytki==
*[[Kościół pw. Matki Boskiej Częstochowskiej w Szymanach| kościół]] z 1938 roku, z niską drewnianą wieżą, w centrum wsi
*[[Kaplica baptystów w Szymanach|kaplica baptystów]] z 1928 roku, w centrum wsi, obecnie nieużytkowana
*kilka przykładów budownictwa drewnianego, w tym chałupa nr 38 z połowy XIX wieku.
*dawny [[Cmentarz ewangelicki w Szymanach|cmentarz ewangelicki]] z początków XX wieku, na północnym skraju wsi

==Multimedia==
{{#ev:youtube|9_LUxdZkgio|500|left|}}

== Bibliografia==
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. –12, Olsztyn 2011. 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów miasta i gminy Szczytno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 30–37. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
Orłowicz Mieczysław, ''Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii'', na nowo podali do druku Grzegorz Jasiński, Andrzej Rzempołuch, Robert Traba, Olsztyn 1991. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1601-1700]]

Szczycionek

2026-09-21T07:45:51Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Szczycionek
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Szczycionka
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 276<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Szczycionek” (ID BDL 042815617062-0489521; SIMC 0489521; wartość 276), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 34 |sekundN = 41
|stopniE = 20 |minutE = 57 |sekundE = 6
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Szczycionek''' (niem. ''Sczyczonnek'', od 1938 r. ''Waldsee'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]] na granicy [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży nad jeziorem [[Jezioro Szczycionek| Szczycionek]], na północny zachód od granic miejskich [[Szczytno|Szczytna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Osada powstała około 1860 roku. Początkowo znajdowały się w niej tylko dwa gospodarstwa, lecz z czasem urosła do rozmiarów wsi. W 1913 roku została wcielona w obręb miasta Szczytna; między wojnami światowymi była reprezentowana przez swego sołtysa we władzach miejskich Szczytna.
W 1937 roku w Szczycionku mieszkało 130 osób.

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa.
 

==Gospodarka==
W miejscowości działają m.in. zakłady stolarskie, jednak najprężniej rozwijającym się sektorem lokalnej gospodarki jest turystyka.
 

== Zabytki ==
*dawny [[Cmentarz ewangelicki w Szczycionku|cmentarz ewangelicki]] z drugiej połowy XIX wieku, na północnym skraju wsi, nad jeziorem Szczycionek

== Bibliografia==
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów miasta i gminy Szczytno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 30–37. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1801-1918]]

Stare Kiejkuty

2026-09-21T07:38:44Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Stare Kiejkuty
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =Starych Kiejkut
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 159<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Stare Kiejkuty” (ID BDL 042815617062-0489515; SIMC 0489515; wartość 159), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 37|sekundN = 27
|stopniE = 21 |minutE = 04 |sekundE = 12
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Stare Kiejkuty''' (niem. ''Alt Keykuth'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński | powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]] na granicy [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży między jeziorem [[Jezioro Wałpusz| Wałpusz]] i [[Jezioro Starokiejkuckie|Starokiejkuckim]], przy drodze krajowej nr 58, w odległości około 10 km na północny wschód od [[Szczytno|Szczytna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Natrafiono na ślady zaludnienia tych terenów w epoce brązu, następnie w epoce żelaza.
Wieś została założona pod koniec XIV wieku – po raz pierwszy wymieniana jest w 1399 roku. Powstała najprawdopodobniej na miejscu dawnej osady [[Prusowie|Prusów]]. W 1406 roku była to [[Wieś czynszowa| wieś czynszowa]] obejmująca 18 łanów na [[Prawo chełmińskie|prawie chełmińskim]]. W XV wieku założono tu [[Młyn w Starych Kiejkutach|młyn wodny]]; mieszkało tu również wielu bartników.

W raporcie starosty szczycieńskiego von Gaudeckera z 1730 r. odnotowano Stare Kiejkuty jako miejscowość posiadającą szkołę.

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych latach:

*1782 r. – 29 gospodarstw

*1818 r. – 189 osób, 33 gospodarstw

*1939 r. – 284 osoby

== Zabytki ==
*trzy drewniane chałupy (nr 5, 11, 22) z końca XIX wieku i z lat 20. XX wieku, a także kilka przykładów budownictwa murowanego z pierwszej ćwierci XX wieku
*w centrum wsi pozostałości dawnego [[Młyn w Starych Kiejkutach|młyna]] (fundamenty i staw)
*dawny [[Cmentarz ewangelicki w Starych Kiejkutach|cmentarz ewangelicki]] z XIX wieku, na północny zachód od wsi

==Ciekawostki==
We wsi znajduje się [[Ośrodek Szkolenia Agencji Wywiadu w Starych Kiejkutach|Ośrodek Szkolenia Agencji Wywiadu]]. Według raportu Rady Europy byli tu przewożeni, przesłuchiwani i torturowani więźniowie amerykańskiej agencji wywiadowczej CIA.

== Bibliografia ==
Toeppen Max, ''Historia Mazur'', Olsztyn 1995 (przekład M. Szymańska-Jasińska) 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów miasta i gminy Szczytno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 30–37. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
Orłowicz Mieczysław, ''Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii'', na nowo podali do druku Grzegorz Jasiński, Andrzej Rzempołuch, Robert Traba, Olsztyn 1991. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Siódmak

2026-09-21T07:34:19Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Siódmak
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Siódmaka
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 161 (łącznie z: część Wólka Szczycieńska, wieś Siódmak)<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Siódmak” (ID BDL 042815617062-0489490; SIMC 0489490) — wartość zbiorcza obejmująca 2 jednostki SIMC (Wólka Szczycieńska | Siódmak), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 32 |sekundN = 0
|stopniE = 20 |minutE = 58 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Siódmak''' (niem. ''Schodmak'', od 1938 r. ''Wiesendorf'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]] na granicy [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży w odległości 4 km na południe od [[Szczytno|Szczytna]], przy drodze krajowej nr 57 .
 

== Dzieje miejscowości ==
Już około 1775 roku istniał tu folwark należący do urzędu dominialnego w Szczytnie. Gdy w 1786 roku folwark zlikwidowano, jego grunty podzielono między pięciu dziedzicznych dzierżawców, a także dodano kolejnych 8 łanów na [[Prawo chełmińskie|prawie chełmińskim]]. W połowie XIX wieku wieś obejmowała 10 łanów i należała do [[Parafia Ewangelicko-Augsburska w Szczytnie|parafii ewangelickiej w Szczytnie]]. Dawniej wydobywano tu [[Bursztyn w Siódmaku|bursztyn]].

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 5 gospodarstw

*1818 r. – 88 osób, 13 gospodarstw

*1858 r. – 11 gospodarstw

*1939 r. – 212 osób

== Zabytki==
*kilka przykładów budownictwa drewnianego i murowanego z końca XIX wieku i pierwszych dekad XX wieku
*dawny [[Cmentarz ewangelicki w Siódmaku|cmentarz ewangelicki]] z końca XIX wieku, na skraju wsi, wśród starych dębów

== Bibliografia==
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów miasta i gminy Szczytno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 30–37. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
Orłowicz Mieczysław, ''Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii'', na nowo podali do druku Grzegorz Jasiński, Andrzej Rzempołuch, Robert Traba, Olsztyn 1991. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Sasek Wielki

2026-09-21T07:31:12Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Sasek Wielki
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Saska Wielkiego
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 97<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Sasek Wielki” (ID BDL 042815617062-0489455; SIMC 0489455; wartość 97), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 31 |sekundN = 0
|stopniE = 20 |minutE = 55 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Sasek Wielki''' (niem. ''Materschobense'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]] na granicy [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży na północno–wschodnim brzegu jeziora [[Jezioro Sasek Mały|Sasek Mały]], w odległości około 10 km na południowy zachód od [[Szczytno|Szczytna]] i na zachód od drogi krajowej nr 57.
 

== Dzieje miejscowości ==
We wsi odnaleziono ślady obróbki krzemienia oraz ułamki naczyń z czasów prehistorycznych.
Wieś została założona w 1787 roku na 18 łanach w ramach [[Osadnictwo szkatułowe|osadnictwa szkatułowego]]. Została częściowo spalona podczas [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach|I wojny światowej]], następnie odbudowana. Miejscowość zachowała dawny charakter ulicówki.

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1818 r. – 64 osoby, 13 gospodarstw

*1858 r. – 24 gospodarstwa

*1939 r. – 249 osób

==Turystyka==
*szlak kajakowy o długości 47 km – przebieg trasy: jezioro [[Jezioro Sasek Wielki| Sasek Wielki]] – [[Jęcznik]] – [[Janowo (gmina Szczytno)|Janowo]] – [[Sędańsk]] – [[Jezioro Sędańskie]] – jezioro Sasek Mały – [[Kucbork]] – [[Wiebark]]
*rowerowy szlak turystyczny (zielony) – przebieg trasy: [[Kucbork]] – [[Zielone Góry]] – Sasek Wielki – [[Wesołowo (gmina Wielbark)|Wesołowo]] – [[Róklas]]

== Zabytki==
*kilka przykładów budownictwa drewnianego, m.in. chałupy nr 12, 14, 19
*dawny [[Cmentarz ewangelicki w Sasku Wielkim|cmentarz ewangelicki]] z XIX wieku, na północny wschód od wsi, przy polnej drodze
*blokhauz strzelecki dla ckm i piechoty z pierwszej połowy XX wieku – element [[Szczycieńska Pozycja Leśna |Szczycieńskiej Pozycji Leśnej]]

== Bibliografia==
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów miasta i gminy Szczytno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 30–37. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu, red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Sasek Mały

2026-09-21T07:23:45Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Sasek Mały
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Sasaka Małego
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 98<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Sasek Mały” (ID BDL 042815617062-0489449; SIMC 0489449; wartość 98), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 30|sekundN = 0
|stopniE = 20 |minutE = 53 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Sasek Mały''' (niem. ''Paterschobensee'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest na południowo–wschodnim brzegu jeziora [[Jezioro Sasek Mały|Sasek Mały]] na granicy [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży w odległości około 12 km na południowy zachód od [[Szczytno|Szczytna]] i na zachód od drogi krajowej nr 57.
 

== Dzieje miejscowości ==
Odnaleziono tu ślady obróbki krzemienia z czasów prehistorycznych.
Wieś została założona w 1787 roku w ramach [[Osadnictwo szkatułowe|osadnictwa szkatułowego]]. W połowie XIX wieku obejmowała 23 łany.
We wsi znajdują się domki letniskowe oraz pole biwakowe.

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1858 r. – 16 gospodarstw

*1939 r. – 234 osoby

== Zabytki ==
*przykłady budownictwa drewnianego, m.in. chałupy nr 6, 7, 9, 10, 11, 15, 17
*dawny [[Cmentarz ewangelicki w Sasku Małym|cmentarz ewangelicki]] z XIX wieku, na północ od wsi, otoczony świerkami

==Turystyka==
*szlak [[Rajd konny "Ewita"|rajdu konnego "Ewita"]] obejmujący następującą trasę:
Sasek Mały – [[Szymanki]] – [[Ciemna Dąbrowa]] – [[Piecuchy]] – [[Wały (gmina Szczytno) |Wały]] – [[Gawrzyjałki]] – [[Wyżegi]] – [[Jerominy]] – [[Chochół]] – [[Świętajno]] – [[Marksoby]] – [[Orżyny]] – [[Jabłonka (gmina Dźwierzuty)|Jabłonka]] – [[Trelkowo]] – [[Kobylocha]] – [[Piece]] – [[Sawica]] – [[Witówko]] – [[Sasek]]

== Bibliografia==
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów miasta i gminy Szczytno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 30–37. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1701-1800]]

Rudka

2026-09-21T07:20:46Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Rudka
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Rudki
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 1109<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Rudka” (ID BDL 042815617062-0489432; SIMC 0489432; wartość 1109), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 31 |sekundN = 46
|stopniE = 21 |minutE = 02 |sekundE = 30
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Rudka''' (niem. ''Hamerudau'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]] na granicy [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży nad rzeką [[Rzeka Wałpusza|Wałpuszą]], w odległości 4 km na południowy wschód od [[Szczytno|Szczytna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Już pod koniec XIV wieku istniała tutaj kuźnica hutnicza, wokół której rozwinęła się później osada. Nazwa wsi pochodzi od rudy darniowej, w którą bogate były te tereny i której przetapianiem zajmowała się kuźnica. Przed 1627 rokiem była to już [[Wieś ziemiańska| wieś ziemiańska]], obejmująca 14 łanów. Wspomniana kuźnica spaliła się w 1634 roku, a na jej miejscu wybudowano [[Młyn wodny w Rudce|młyn wodny]]. Rudka zapewne mocno ucierpiała podczas epidemii dżumy w latach 1709-1711, ponieważ w 1741 roku otrzymała ponownie zapis na 7 łanów i odtąd była [[Wieś czynszowa|wsią czynszową]]. W połowie XIX wieku wieś liczyła ponad 12 łanów. Należała do [[Parafia Ewangelicko-Augsburska w Szczytnie |parafii ewangelickiej w Szczytnie]].

Obecnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 9 gospodarstw

*1818 r. – 91 osób, 21 gospodarstw

*1858 r. – 21 gospodarstw

*1939 r. – 343 osoby

==Szkolnictwo==
W miejscowości działa [[Szkoła Podstawowa w Rudce| szkoła podstawowa]] i [[Oddział przedszkolny przy Szkole Podstawowej w Rudce| oddział przedszkolny]].

==Zabytki==
*budynek szkoły z 1913 roku, murowany, tynkowany, powiększony w latach 20. o skrzydło mieszczące aulę. Obecnie szkoła została przebudowana w taki sposób, że prawie nie widać jej starej części, która była również wielokrotnie modernizowana. <ref>Informacje przekazał Witold Olbryś</ref>
*kilka przykładów budownictwa drewnianego, m.in. chałupy nr 14,19, 22, 35, 38, 47
*dawny [[Cmentarze ewangelicki w Rudkach|cmentarz ewangelicki]] z XIX wieku, na północny zachód od wsi, przy leśnej drodze. Cmentarz został uporządkowany i jest wykorzystywany przez społeczność wsi. Pozostałości po dawnym cmentarzu nie zostały przy tym zniszczone. <ref>Informacje przekazał Witold Olbryś</ref>

== Turystyka==
*[[Szlak Mazursko-Kurpiowski: Szczytno - Klon|szlak pieszy mazursko-kurpiowski]] - przebieg trasy: Szczytno – Rudka – [[Małdaniec]] – [[Lipowiec]] – [[Radostowo]] – [[Klon]]

== Bibliografia ==
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Ortelsburg Kreis Ortelsburg – Wikipedia (niem.)] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Romany

2026-09-21T07:18:11Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Romany
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Romanów
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 523<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Romany” (ID BDL 042815617062-0489426; SIMC 0489426; wartość 523), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NSZ
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 37|sekundN = 0
|stopniE = 21 |minutE = 01|sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Romany''' (niem. ''Rohmannen'', od 1938 r. ''Rohmanen'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński |powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie |województwa olsztyńskiego]].
 

==Połozenie==
Wieś położona jest na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]] na granicy [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży w odległości 3 km na północ od [[Szczytno|Szczytna]], przy drodze wojewódzkiej nr 600 w kierunku [[Mrągowo|Mrągowa]].
 

== Dzieje miejscowości ==
W pobliżu wsi odkryto groby pochodzące z okresu [[Kultura amfor kulistych|kultury amfor kulistych]].

Wieś została założona w 1399 roku na [[Prawo chełmińskie|prawie chełmińskim]] na 50 łanach, z których pięć przypadło sołtysowi Piotrowi Mirowiczowi. W XV wieku osiedliło się tu wielu bartników, lecz w 1520 roku wciąż 12 łanów pozostawało pustych. W latach 1709–1711 wieś dotknęła szalejąca na [[Mazury|Mazurach]] epidemia dżumy; do połowy tego stulecia była ponownie zasiedlana. W XVIII i XIX wieku mieszkańcy, obok rolnictwa, utrzymywali się z wypalania wapna. Dawniej owalnica, następnie wielodrożnica, wieś zachowała ten układ przestrzenny. W centrum wsi znajduje się staw, w ostatnich latach oczyszczony i zarybiony.

W raporcie starosty szczycieńskiego von Gaudeckera z 1730 r. odnotowano Romany jako miejscowość posiadającą szkołę (wspólną dla Roman i [[Kaspry|Kasprów]]).

Aktualnie wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych okresach:

*1782 r. – 29 gospodarstw

*1818 r. – 174 osoby, 38 gospodarstw

*1939 r. – 571 osób

==Sport==
W miejscowości działa klub piłkarski [[Lider II Romany]] uczestniczący w rozgrywkach ligi sołeckiej.
 

==Szkolnictwo==
W Romanach funkcjonuje [[Niepubliczne Przedszkole w Romanach| przedszkole]] i [[Niepubliczny Zespół Szkolno–Przedszkolny w Romanach|szkoła podstawowa]].
 

==Bezpieczeństwo==
W miejscowości działa jednostka [[Ochotnicza Straż Pożarna | Ochotniczej Straży Pożarnej]].
 

== Zabytki==
*drewniana chałupa (nr 25) o wiele zabudowań mieszkalnych i gospodarczych z okresu: koniec XIX wieku – 1939
*budynek szkoły z przełomu XIX i XX wieku, z czerwonej cegły; centrum wsi, na wzniesieniu
*dawny [[Cmentarz ewangelicki w Romanach|cmentarz ewangelicki]], z XIX wieku
*[[Cmentarz wojenny w Romanach |cmentarz wojenny]] z okresu [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach|I wojny światowej]]: zbiorowa mogiła w kształcie litery U, pomiędzy jej ramionami pojedyncza mogiła; w tej pierwszej pochowanych jest 18 żołnierzy i 1 oficer armii rosyjskiej, w drugiej – żołnierz armii niemieckiej; wszyscy polegli 30 sierpnia 1914 roku

== Bibliografia==
Toeppen Max, ''Historia Mazur'', Olsztyn 1995 (przekład M. Szymańska-Jasińska) 
Knercer Wiktor, ''Cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej w województwie olsztyńskim'', Warszawa 1995. 
Kossert Andreas, ''Mazury. Zapomniane Południe dawnych Prus Wschodnich'', przeł. Barbara Ostrowska, Warszawa 2004. 
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów miasta i gminy Szczytno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 30–37. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026] 
[https://www.gov.pl/web/wuoz-olsztyn/sprawdz-status-nieruchomosci Wojewódzka ewidencja zabytków] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>
 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1301-1400]]

Płozy

2026-09-21T07:12:21Z

KrzysztofB:

{{Wieś infobox
|nazwa = Płozy
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Płozów
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = szczycieński
|gmina = Szczytno
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 495<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/ Bank Danych Lokalnych], Główny Urząd Statystyczny, zmienna „ogółem” (ID 1639616), rok 2021, miejscowość statystyczna „Płozy” (ID BDL 042815617062-0489395; SIMC 0489395; wartość 495), dostęp 21 września 2026.</ref>
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =12-100
|tablice rejestracyjne =NZS
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 33 |sekundN = 0
|stopniE = 21 |minutE = 05 |sekundE = 0
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
''' Płozy''' (niem. ''Plohsen '') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński | powiecie szczycieńskim]], w [[Szczytno (gmina wiejska)|gminie Szczytno]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 

==Położenie==
Wieś położona jest w w południowej części województwa warmińsko–mazurskiego, na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierza Mazurskiego]] na granicy [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] i [[Równina Mazurska|Równiny Mazurskiej]]. Miejscowość leży w odległości 5 km na południowy wschód od [[Szczytno|Szczytna]], na południe od drogi krajowej nr 53.
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś istniała przed 1567 rokiem jako [[Osada czynszowa| osada czynszowa]] na 44 łanach; w 1571 roku sołtysem wsi był Jakub Jankowicz. Brak późniejszych informacji o wiosce można tłumaczyć klęską żywiołową. W 1702 roku Płozy występują jako smolarnia – zaczątek nowej osady. W 1788 roku wieś otrzymała jako [[Osada szkatułowa |osada szkatułowa]] zapis na nieco ponad 16 łanów. Taki sam areał miała w połowie następnego stulecia (1858 r.).
Płozy zostały całkowicie zniszczone na początku [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach|I wojny światowej]] (36 domów i 46 budynków gospodarczych); odbudowane, ponownie mocno ucierpiały w 1945 roku.

Wieś jest siedzibą sołectwa.

Liczba mieszkańców i gospodarstw rolnych w poszczególnych latach:

*1782 r. – 5 gospodarstw

*1818 r. – 109 osób, 16 gospodarstw

*1858 r. – 23 gospodarstwa

*1939 r. – 272 osoby

== Zabytki==
*dawny [[Cmentarz ewangelicki w Płozach|cmentarz ewangelicki]] z początków XX wieku, na północnym skraju wsi
*kilka przykładów budownictwa z pierwszej ćwierci XX wieku, m.in. dom nr 36 z lat 20. XX wieku, zbudowany na wysokim kamiennym fundamencie, z dekoracją w tynku, a także dom nr 37 z podcieniem
== Bibliografia==
Letkiewicz Arkadiusz, ''Z dziejów miasta i gminy Szczytno'', Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 30–37. 
Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, ''Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej'', Olsztyn 1998. 
''Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962. 
[https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Bank Danych Lokalnych GUS] [21.09.2026]

{{Przypisy}}
<references/>

 

[[Kategoria: Miejscowość]]
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Kategoria: Szczytno (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1501-1600]]